Shkenca arsimi shkolla universiteti 1230x767

ТЕШКИОТ ПАТ КОН НАУКАТА И ИНОВАЦИJATA

ОдBirc 10/10/202510/10/2025

Во време кога економскиот и општествениот развој на една држава сè повеќе е поврзан со нејзиниот капацитет за инвестирање во знаење и иновации, Северна Македонија продолжува да се соочува со значителни предизвици во областа на истражувањето и развојот. Според најновите податоци, земјата издвојува помалку од 1% од Бруто домашниот производ (БДП) за науката и иновативниот развој, бројка која е значително пониска од просекот на Европската унија (ЕУ) и многу други развиени држави.

Според Извештајот на Европската комисија за 2024 година, Северна Македонија направила напори за усогласување со европските стандарди, но инвестициите остануваат на многу ниско ниво. Во 2022 година, се наведува во извештајот, средствата наменети за истражување и иновации достигнале само 0,38% од БДП, додека приватниот сектор придонел со 0,1% од БДП, што покажува стагнација во споредба со претходните години.

Во Извештајот на Европската комисија исто така се нагласува дека учеството во програмата „Horizon Europe“ продолжило, меѓутоа во 2023 година само 17 проекти обезбедиле финансирање од 3,4 милиони евра, што претставува пад од 30 проценти во споредба со 2022 година.

Што се однесува до иновациите, според „European Innovation Scoreboard 2024“, Северна Македонија е класифицирана како „иноватор во подем“, со резултат од 45,1% од просекот на ЕУ, бележејќи пад од 4,5% во споредба со претходната година.

Во овој контекст, различни експерти ја нагласуваат важноста на зголемување на инвестициите во науката и развојот за да се постигне одржлив развој и да се подобри конкурентноста на земјата. Тие истакнуваат дека недостигот на инвестиции во образованието и научниот развој негативно влијае на општествениот напредок, особено во ерата на знаењето и иновациите.

Во јуни оваа година, премиерот на Северна Македонија, Христијан Мицкоски, нагласи дека буџетот за науката и истражувањето е двојно зголемен. „Сакам да нагласам дека вкупниот буџет за науката е зголемен од околу 5,5 милиони евра во 2024 година на 670 или 680 милиони денари, речиси двојно во 2025 година. Се разбира, ова сè уште не е доволно“, истакна премиерот Мицкоски. Тој најави дека во наредните години владата ќе може да обезбеди уште поголема поддршка за науката, бидејќи, како што нагласи, науката е движечка сила зад развојот на една земја.

И покрај ова зголемување на буџетот, земјата сè уште останува далеку од суштински инвестиции во сферата на научното истражување и иновациите. Многубројни експерти сè повеќе ја истакнуваат потребата од нова динамика која би дала многу посилен импулс на научните истражувања и иновациите како два исклучително важни аспекти на општествениот прогрес.

Поранешната текстилна работничка од Штип, сега активистка за истражување и заштита на правата на текстилните работници во помалите градови на Северна Македонија преку здружението „Гласен Текстил“, Кристина Ампева, нагласува дека овој недостиг на инвестиции не влијаел позитивно врз општиот развој. „Ако не се инвестира во истражување, иновации и развој, не можеме да очекуваме напредок во ниту една област“, истакнува таа. Ампева ја спореди ситуацијата со шведскиот град Бурос, познат по развојот на текстилната индустрија, зелените иновации и циклусот на одржливи материјали. Таму, владата, општината и приватниот сектор соработуваат за да инвестираат во образованието и одржливите иновации. „Кај нас, недостигот на инвестиции го попречува напредокот во сите области. За да постигнеме одржлив развој, треба да ги подобриме истражувачките капацитети и да ги користиме ресурсите стратешки“, посочува Ампева.

Во интервју за БИРЦ, раководителот на Секторот за високо образование во Министерството за образование и наука, Ахмед Казими, истакнува дека буџетот за 2025 година за науката достигнува 680 милиони денари, во споредба со 380 милиони денари во претходната година. „Овој тренд на раст ќе продолжи и во наредните години“, нагласува Казими, потенцирајќи ја посветеноста на владата за подобрување на научно-истражувачката дејност и иновативниот развој. Сепак, тој признава дека тековното ниво останува ниско во споредба со меѓународните стандарди и бара поинтегрирана стратегија за мобилизирање на постоечките ресурси.

Професорот на Универзитетот на Југоисточна Европа (УЈИЕ) во Тетово, Али Пајазити, објаснува дека помалку од 1 процент од БДП за науката негативно се одразува врз целото општество. „Живееме во општество на знаење и наука, каде напредокот во науката е главна столбна точка на општествениот развој. Државите што предничат во оваа област инвестираат многу повеќе: Израел 5,56%, Јужна Кореја 4,93%, САД и Шведска 3,46%, Швајцарија 3,36%, Обединетото Кралство 2,91%, Словенија 2,13%. Кога ќе ја споредиме нашата земја, разбираме зошто иновациите се ограничени и технолошкиот напредок е недоволен“, нагласува Пајазити. Според него, оваа ситуација директно влијае врз продуктивноста, конкурентноста и способноста за решавање на современите предизвици во клучни сектори како здравството, образованието, енергијата и животната средина. Тој предупредува на феноменот „одлив на мозок“ и губење на млади таленти, создавајќи средина каде универзитетите повеќе се претвораат во институции за предавање отколку за иновативно истражување.

Редовниот професор на Факултетот за општествени науки при Универзитетот на Југоисточна Европа (УЈИЕ) во Тетово, Вели Креци, нагласува дека без доволни инвестиции во истражување, не може да имаме конкурентни истражувачки капацитети. „Процентот на инвестиции треба да се зголеми, и треба да се охрабри соработката меѓу главните истражувачки институции за поефикасна мобилизација на ресурсите“, нагласува тој. Кречи предлага меѓуинституционално мрежно поврзување како успешна практика, која може да донесе конкретни резултати дури и со ограничени ресурси. Тој истакнува дека овој пристап може да ја максимализира ефикасноста и да создаде напредок во науката.

Универзитетскиот професор, Петар Атанасов, ја нагласува важноста на трите клучни зборови: „истражување, развој и иновации“. Тој истакнува дека земјите што напредуваат имаат ниво на инвестиции во истражување и иновации над 3 проценти од БДП. „Ние стагнираме подолго време на мала процентуална стапка, додека инвестициите во овој сектор носат долгорочни придобивки за економијата и општеството. Неопходно е да го интернализираме инвестирањето во академскиот и човечкиот капитал, да ги усогласиме активностите со европскиот научен простор и да ги подобриме политиките за образование и обука според меѓународните стандарди“, вели тој. Атанасов предупредува дека без овие промени, земјата не може да се натпреварува на глобалната сцена на иновации и научни истражувања.

Северна Македонија останува далеку зад развиените земји во однос на инвестициите во науката и иновациите. Иако буџетот за 2025 година е речиси двојно зголемен, земјата сè уште троши помалку од 1 процент од БДП за научни истражувања, останувајќи многу зад европските и светските стандарди. Експертите предупредуваат дека овој недостиг на инвестиции директно влијае врз економскиот развој, иновациите и конкурентноста на земјата.

Тие нагласуваат дека зголемувањето на финансирањето треба да биде проследено со соработка меѓу универзитетите, бизнисот и државните институции, за да се создаде силен истражувачки и иновативен екосистем. Без овие мерки, Северна Македонија ризикува да изгуби таленти и да заостанува зад земјите кои инвестираат многу повеќе во знаење и технологија.

Во суштина, инвестирањето во науката и иновациите не е само трошок, туку можност за изградба на поодржлива и поконкурентна иднина за целата земја.

Текстот е работен во рамки на проектот „Застапување за инклузивен развој“, финансиски поддржан од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас.

Содржината на овој текст е единствена одговорност на Форум за разумни политики, ИОХН и БИРС и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.

Оваа вест изворно е објавена на веб-страната на Балкански институт за регионална соработка (БИРЦ)

Школа за водачи Голозинци 2026 во организација на СИМ
21/08/202624/08/2026
Во периодот од 13.08 до 19.08.2026 година, во Извидничкиот центар “Голозинци“, се одржа првиот дел од Школата за Водачи ’26. На школата учествуваа членови од повеќе извиднички одреди: ИПО “Јадран’’ , ИПО “Крсте Јон’’ , Прв Скопски Извиднички Одред, ИО ,“Гоце Делчев“ , ИО “Методиј Митевски-Брицо“ ИО “Мирко Милевски“ ,…
Менторска и коучинг поддршка за корисниците на 𝑩𝒖𝒔𝒊𝒏𝒆𝒔𝒔 𝑯𝒖𝒃
20/08/202624/08/2026
Во рамки на проектот „Заедно сме посилни 2“, кој го имплементираме со поддршка од Фондација Kvinna Till Kvinna, се реализираа активности за обезбедување менторска и коучинг поддршка за корисниците на Business Hub. Менторската и коучинг поддршка претставува индивидуализиран процес преку кој корисниците добиваат насоки, совети и практична поддршка во согласност…
YMLP 2026 – лидерство, самодоверба и незаборавни искуства
19/08/202620/08/2026
Последни новости YMLP 2026 – лидерство, самодоверба и незаборавни искуства Од 8 до 11 јули 2026 година, група средношколци од различни градови низ Македонија се собраа во Битола на кампот YMLP 2026 (Young Men’s Leadership Project) – лидерско и авантуристичко искуство организирано од ИМКА Македонија во партнерство со волонтерите на Мировниот корпус, алумни и локални волонтери. Иако со помал број учесници, YMLP Кампот овозможи секој млад човек да добие индивидуално внимание, да изгради искрени пријателства и да се предизвика себеси преку активности насочени кон развој на лидерски способности, самодоверба и личен раст. Во текот на четирите дена, учесниците работеа на теми поврзани со столбовите на ИМКА – личен развој, лидерство, заштита на животната средина, граѓанска одговорност и кариерен развој. Преку интерактивни работилници, тимски предизвици и практично учење, тие ги препознаваа своите силни страни, ги развиваа комуникациските вештини, учеа да решаваат проблеми во тим и размислуваа како можат позитивно да придонесат во своите училишта и локални заедници. Едукативниот дел беше надополнет со бројни рекреативни и активности на отворено. Учесниците уживаа во куглање, флег-фудбал, олимписки игри, водени предизвици и креативни активности кои поттикнуваа тимска работа и здрав натпреварувачки дух. Еден од најнезаборавните моменти беше кампувањето во Националниот парк Пелистер. Момчињата ноќеваа во шатори, се дружеа околу логорски оган со традиционалните s’mores, го поминаа адреналинскиот парк, пешачеа низ шумските патеки и заеднички решаваа симулација на авионска несреќа, активност која ги стави на тест нивните комуникациски вештини, лидерски способности и носење одлуки под притисок. За самите учесници, најголемата вредност на кампот беа пријателствата и чувството на заедништво. Еден учесник сподели: Спортските активности, огромната количина смеа меѓу нас и запознавањето нови луѓе. Друг учесник го сумираше своето искуство: Активностите беа одлични, луѓето, персоналот – сè беше одлично. Други како највпечатлив дел го издвоија престојот во природа: Кампувањето во шатори, s’mores и стекнувањето нови пријателства. Кампот на Пелистер. Влијанието на YMLP кампот продолжи и по враќањето дома, а родителите забележаа значајни позитивни промени кај своите синови. Еден родител сподели особено емотивно искуство: Мојот син не сака многу да зборува. Најчесто одговара само со ‘да’ или ‘не’ и ретко раскажува што му се случувало во текот на денот. Откако се врати од кампот, стана многу поотворен. Почна да зборува за своите планови, да бара совет и помош, а покажа и поголем интерес за локални прашања како загадувањето, отпадот, планинарските и велосипедските патеки. Почна да ми раскажува како му поминал денот и што правел со пријателите. За мене како родител, тоа е огромна позитивна промена. И други родители забележаа охрабрувачки промени: Подобрени комуникациски вештини. Порасположен, посамоуверен и полн со позитивни впечатоци. YMLP кампот е многу повеќе од четиридневно летно искуство – тој претставува почеток на подолг лидерски пат. Следната година, учесниците ќе имаат можност да аплицираат за програмата Counselors-in-Training (CiT). Оваа програма е дел од целогодишната Leaders-in-Training (LIT) програма на ИМКА Македонија, преку која младите стекнуваат лидерски, менторски, комуникациски и волонтерски вештини, подготвувајќи се да станат идни советници на камповите и лидери во своите заедници. Преку кампот YMLP, ИМКА Македонија продолжува да инвестира во младите, помагајќи им да изградат самодоверба, цврст карактер и практични лидерски вештини што ќе им овозможат позитивно да придонесуваат во своите семејства, училишта и локални заедници.
Соларен саем во Кичево: Сончевата енергија поблиску до граѓаните
19/08/202620/08/2026
На 8ми август на Градскиот плоштад во Кичево се одржа Соларен саем посветен на сончевата енергија, обновливите извори и можностите што им стојат на располагање на граѓаните за поактивно учество во енергетската транзиција. Саемот беше можност посетителите на едно место да добијат практични и разбирливи информации за користењето на сончевата
Велешките гемиџии и извидници учесници на рафтинг манифестација “Неретва и пријателите 2026 – Битката на Неретва“
18/08/202619/08/2026
Во периодот од 14 до 16 август 2026 год. дванаесет извидници и гемиџии на покана на рафтинг клубот “Тузлак“ од Тузла, Босна и Херцеговина земаа учество на рафтинг манифестацијата Тузла и пријателите – Неретва 2026 или Битката на Неретва. Рафтинг спустот се организираше на реката Неретва, а ние и повеќе…
GLOW 2026 охрабри речиси 40 млади девојки преку лидерство, авантура и пријателство
17/08/202619/08/2026
Последни новости GLOW 2026 охрабри речиси 40 млади девојки преку лидерство, авантура и пријателство Од 1 до 4 јули 2026 година, речиси 40 средношколки од околу 15 градови низ Македонија се собраа во Битола на кампот GLOW 2026 (Girls Leading Our World) – уникатно лидерско искуство организирано од ИМКА во партнерство со волонтерите на Мировниот корпус, алумни и локални волонтери. Направен со цел да ја инспирира следната генерација млади лидерки, кампот GLOW ги обедини практичното учење, авантурата во природа и креативноста во средина каде што секоја учесничка беше охрабрена да ги открие своите силни страни, да ги поддржува другите и да ја изгради својата самодоверба. Во текот на четиридневната програма, учесничките следеа интерактивни работилници засновани на столбовите на ИМКА – личен развој, лидерство, заштита на животната средина, граѓанска одговорност и кариерен развој. Преку практични активности, тие развиваа критичко размислување, способност за тимска работа и лидерски вештини кои ќе можат да ги применуваат во своите училишта и локални заедници. Покрај едукативниот дел, програмата понуди богата палета рекреативни активности, меѓу кои креативни работилници, куглање, олимписки игри и забавни водени предизвици кои поттикнуваа тимски дух и здрава конкуренција. Еден од највпечатливите моменти беше престојот во Националниот парк Пелистер, каде што девојките кампуваа во шатори, го совладаа адреналинскиот парк, и уживаа во пешачење и истражување на шумата преку интерактивна потрага по природни богатства. Влијанието на кампот најдобро го опишаа самите учеснички: Неверојатната енергија на сите! Секоја активност беше одлично организирана, сите беа гостопримливи и пријателски настроени, а заедно доживеавме толку многу нови искуства. Најмногу ми се допадна што конечно направив работи за кои отсекогаш сум сонувала, и тоа опкружена со прекрасни девојки на моја возраст! Посебно ми значеше чувството на топлина и сигурност што го создаде просторот исполнет со жени кои се поддржуваат меѓусебно. Друга учесничка го истакна богатството на програмата: Секој ден беше исполнет со различни и уникатни активности, така што ниту еден ден не беше ист како претходниот. Советничките беа прекрасни, секогаш позитивни и полни со охрабрување. За многу девојки, токму пријателствата создадени за време на кампот останаа највредниот дел од целото искуство: Најмногу ми се допадна заедништвото што го создадовме во кампот – атмосфера исполнета со поддршка и пријателски дух. Имав чувство дека сме во еден посебен свет исполнет со љубов и добрина, далеку од суровоста што понекогаш ја носи секојдневието. А и храната беше одлична! Влијанието на кампот продолжи и по неговото завршување, а родителите забележаа позитивни промени кај своите ќерки. Еден родител сподели „Забележав дека стана поотворена и ме изненади колку многу енергична беше кога се врати дома. Ми се чини дека стекна и многу поголема храброст отколку порано. Беше пресреќна и веднаш ми кажа дека следната година повторно сака да учествува.“ Други родители истакнаа промени како: Подобри комуникациски вештини. Поголема самодоверба. Порасположена е, посигурна во себе и полна со прекрасни впечатоци. Следното лето дел од овогодишните учеснички ќе имаат можност да го продолжат своето лидерско патување преку пријавување во програмата Counselors-in-Training (CiT). Оваа програма е дел од целогодишната Leaders-in-Training (LIT) програма на ИМКА, преку која младите развиваат лидерски, комуникациски, менторски и волонтерски вештини во текот на учебната година, подготвувајќи се да станат идни советници на камповите. Преку оваа лидерска патека, ИМКА инвестира во младите не само како учесници на камповите, туку и како идни ментори и лидери кои ќе ја инспирираат следната генерација.