Arberim iseni 1230x767

ПОВЕЌЕ АНАЛФАБЕТИ ОД АПСОЛВЕНТИ: КРИЗАТА НА ДИПЛОМАТА ВО ВИСОКОТО ОБРАЗОВАНИЕ

ОдBirc

Пишува: Арберим Исеини

Како и секоја можна дебата, и онаа во врска со предлог-законот за високо образование донесе низа спротивставувања. И како што често бидува, дебатите започнуваат со големи зборови како автономија, квалитет, стандарди, Европа, напредок…, но некако не успеваат доволно да ја допрат суштината.

Овој предлог-закон, изработен од 60 експерти, кои, патем, за јавноста остануваат „духови“, доаѓа во систем кој долго време е „болен“ и веќе метастазира. Проблеми со клиентелизам, сомнителен квалитет, плагијати, прекумерна фрагментација на институциите, формализам и низа други заплети кои го оптоваруваат амбиентот до точка каде што, кога се зборува за реформи, не се буди само надеж, туку и чувство на загрозеност кај веќе етаблираната „елита“.

Оттука се наметнува прашањето: дали овој закон е реформски или само дисциплинирачки?

Првата дилема, секако, е автономијата. Предлог-законот на прв поглед остава впечаток дека го зајакнува концептот на академска слобода, автономијата во управувањето и финансирањето, како и неповредливоста на универзитетскиот простор. Но, кога ќе се погледне составот на одлучувачките тела, тој впечаток значително бледее.

Националниот совет е предвидено да има 15 членови, од кои 6 директно ги именува Владата, а врз уште 2 има значително влијание. Универзитетскиот совет треба да има 11 членови, од кои 4 ги именува Владата на предлог на министерот. Во стабилна, нормална и институционално зрела средина, ова би можело да се толкува како баланс меѓу јавниот надзор и академската автономија. Во нашиот контекст, сосема разбирливо, тоа создава чувство на ризик од политичко влијание.

Сепак, би било премногу лесно да се застане тука и да се каже дека сè е само напад врз универзитетот. Не е така. За да бидеме фер, во овој закон има и елементи што не треба автоматски да се отфрлат. Тука спаѓаат афирмацијата на учеството на студентите, еднаквоста и недискриминацијата, мобилноста, како и обидот за усогласување со европските стандарди за квалитет. Се зајакнуваат и посовремени форми како дуално образование, заеднички и двојни дипломи, микрокреденцијали, како и барањето за поголема институционална транспарентност преку задолжително објавување на статути, акредитации, годишни извештаи, завршни сметки и етички кодекси на официјалните веб-страници на институциите.

Во систем каде што со години многу работи се решавале по ходници, со еден телефонски повик и со „ќе средиме“, ова не е занемарливо. Секое инсистирање на транспарентност и отчетност има тежина. Проблемот не е што законот не ја препознава кризата, туку што се обидува да ја реши повеќе со надзор отколку со развој и повеќе со дисциплинирање отколку со доверба.

Ова нè води до втората дилема, можеби и најжешката. Законот цели да ја врати „тежината“ на академската титула, што само по себе е легитимна и благородна амбиција. Но прашањето повторно не е само што сака да постигне, туку како се обидува да го постигне тоа. Силното потпирање на Web of Science, h-index и други квантитативни индикатори може да звучи како академска сериозност, но во практика ризикува да се претвори во механичко броење, особено во општествените и хуманистичките науки. Ако сите дисциплини се мерат со ист аршин, тогаш не го подигнуваме стандардот, туку ги бришеме разликите меѓу полињата, методологиите и научните пристапи.

Понатаму, од една страна, патот за младите истражувачи станува ригиден и потежок. Од друга страна, законот остава простор за продолжено ангажирање на професорите по пензионирањето, вклучително и на повисоки нивоа на студии. Ова создава впечаток на систем што зборува за иднината, но инстинктивно продолжува да верува на минатото. Во земја што веќе се соочува со одлив на мозоци, ова не е само контрадикција, туку и опасна порака.

Но можеби најголемиот проблем не е ни кој ќе седи во советите, ни колку трудови ќе се бараат. Најсуштинскиот проблем е што во нашето општество одамна е разнишано самото значење на дипломата. Веќе не зборуваме само за квалитетот на високото образование, туку за криза на доверба во тоа што дипломата треба да претставува. Дали е доказ за знаење, карта за влез во партизирани системи или само симболичен украс што дава статус без реална тежина?

Тука се враќаме на острата формулација на насловот: „повеќе аналфабети отколку апсолвенти“. Не затоа што е буквално точна, туку затоа што емотивно, политички и во општествен контекст го допира нервот на проблемот. Не само затоа што дипломираните знаат помалку, туку затоа што системот сè почесто произведува нешто уште поопасно: сè повеќе дипломирани, но сè помалку луѓе што веруваат дека дипломата и знаењето се светлината што ќе ги води напред. Ова веќе не е само прашање на знаење, туку и на доверба. А кога довербата во образованието се разјадува, не згаснува само светлото на универзитетот, туку и самата идеја дека трудот и напорот имаат смисла.

Затоа, можеби е време да се разговара за суштината: што значи знаење, што треба да докажува една диплома и зошто и двете изгубиле толку многу од својата тежина во нашето општество.

Токму поради тоа, дури и еден проблематичен предлог-закон како овој може да биде чекор во вистинска насока, бидејќи нè принудува конечно да ја отвориме одамна одложената дебата за самото значење на реформата. Високото образование не може да се реформира само со пристапи спуштени „одозгора“, со нови органи, формулари и критериуми, туку со реформи што произлегуваат од реалното искуство на студентите, асистентите, професорите и од конкретните потреби на општеството.

Ако сакаме повеќе „апсолвенти“ и помалку „аналфабети“, ќе треба да направиме многу повеќе отколку да поправиме неколку членови во еден закон. Во спротивно, ќе продолжиме да бојадисуваме правни фасади што звучат „европски“, но се применуваат „балкански“.

 

Текстот е работен во рамки на проектот „Застапување за инклузивен развој“, финансиски поддржан од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас.  

Содржината на овој текст е единствена одговорност на Форум за разумни политики, ИОХН и БИРС и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.  

Оваа вест изворно е објавена на веб-страната на Балкански институт за регионална соработка (БИРЦ)

Продолжи со читање

  • Учество на осмата меѓународна регата Сава Наутик во Брчко – БиХ

    Претставникот на извидничкиот одред “Димитар Влахов“ од Велес, Владимир Ивановски Вуцо и од Вардарска регата “Гемиџии“ Владимир Стојанов и Томе Шескокалов во периодот од 28-30.8.2026 год. на покана на здружението ИКС центар (X centar) од Брчко Дистрихт – БиХ земаа учество на осмата меѓународна туристичка рега “Сава наутик“. На оваа…

  • Погледнете го нашето ново промотивно видео и откријте како органскиот отпад може да стане вредна суровина!

    Преку силен фокус на циркуларната економија и еколошката едукација, сакаме да ги поттикнеме граѓаните на итна акција за правилно сортирање на отпадот — клуч чекор кон здрава животна средина и ублажување на климатските промени. Главни ѕвезди во видеото се наставниците и учениците од основните училишта каде што ги одржавме нашите едукативни работилници. Тие јасно порачуваат: со менување на секојдневните навики и активен граѓански ангажман, секој од нас има моќ да донесе позитивни промени во општеството!
    Ова видео е дел од промотивнтаа дигитална кампања со едукативно-информативни содржини за придобивките и начините за искористувањето на потенцијалот на органскиот отпад.
    Оваа видео е подготвено во рамките на проектот „Граѓански активизам за остварување на циркуларна економија во управувањето со органски отпад“, спроведуван од Resource Environmental Center – REC North Macedonia Центарот за ресурси во животна средина (РЕЦ) – Северна Македонија, Eco – Logic и Center for Environmental Democracy – Florozon Флорозон – Центар за еколошка демократија, со поддршка од Владата на Швајцарија и Embassy of Switzerland in North Macedonia преку програмата Цивика мобилитас #CivicaMobilitas.
     
    Содржината на оваа видео е единствена одговорност на партнерите во проектот и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија #CHinMK, Цивика мобилитас #CivicaMobilitas, или организациите што ја спроведуваат.

  • Европски младински камп во Михелштат: Заедно растеме и создаваме лидери

    Програми Европски младински камп во Михелштат: Заедно растеме и создаваме лидери Кампот Михелштат во Германија беше домаќин на Европскиот младински камп, кој собра 135 учесници од 15 земји. По долго патување, а за некои и пристигнување во Михелштат низ серија на предизвикувачки услови, младите и нивните лидери се обединија околу заедничката тема: “Growing together – rooted in values – rising as leaders“, односно „Растеме заедно – вкоренети во вредностите – се издигнуваме како лидери“. Кампот понуди динамична програма исполнета со различни курсеви, интерактивни работилници и можности за размена на знаења и искуства. Курсевите беа задолжителниот дел и опфаќаа повеќе теми поврзани со менталното здравје, лидерството, активности на отворено поврзани со изградба на куќарки на дрва, обработка на темата “Do no harm” како методологија против било каков вид на насилство, односи со јавност, техники за раскажување приказни, театарски пристап во работата со млади и дигитално образование. Младите учесници и младинските работници активно придонесуваа со сопствените идеи, практики и перспективи, создавајќи простор во кој сите можеа да учат едни од други. Во фокусот беше заедничкото учење за иднината на младинската работа, како и развивањето лидерски способности засновани на вредности, соработка и меѓународно разбирање. Покрај едукативниот дел, програмата беше збогатена со многу креативни и забавни активности. Учесниците имаа можност да бидат дел од интернационален музички бенд, да создаваат уметност низ различни работилници за рачни изработки, цртање и сликање, работилници за дизајнирање восочни свеќи како и склопување и дизајнирање на куќарки за мали птици, да учествуваат во работилници за пеење (ten sing), да посетуваат сесии за релаксација и да учествуваат во спортски активности на терените на кампот во Михелштат. Дури и високите температури не ги спречија учесниците да учествуваат на сите овие настани, но и да уживаат во посетата на локалниот базен. За учесниците, покрај овие обврски, вклучена беше и прошетка до адреналински парк и возење на мал, планински ролеркостер, како и патување со брод по реката Мајна до блискиот град Милтенберг. Од Македонија имаше вкупно 7 претставници. Во изминатите четири години, овој камп прерасна во важно место за средба на европското ИМКА движење. Тој не претставува само меѓународен собир, туку простор каде што младите градат пријателства, споделуваат искуства и се инспирираат стекнатото знаење да го пренесат во своите земји и локални организации. Овој камп служи за сплотување на младинските работници низ камповите во Европа и е особено значаен за нашата земја од аспект на тоа што нуди споделување на искуства поврзани со камп културата која што ИМКА во Битола и во Македонија неуморно се труди да ја издигне на едно повисоко и препознатливо ниво за сите наши локални учесници, волонтери и поширока публика. * Пред да дојдам на кампот во Михелштат немав некои преголеми очекувања. Се надевав дека ќе запознаам нови луѓе, ќе стекнам пријатели и ќе разменам мислења со млади од различни земји. На крајот, сето тоа се исполни, па дури и ги надмина моите очекувања. Најинтересен и највпечатлив дел за мене беше курсот за лидерски вештини. Таму научив многу корисни работи за комуникацијата, тимската работа и начинот на кој еден лидер може позитивно да влијае на другите. Сигурно ќе ги применам овие знаења и во мојата заедница. За време на кампот стекнав поголема самодоверба во споделувањето на моите мислења и научив како подобро да ги разбирам и почитувам луѓето околу мене. Ова искуство ми помогна да пораснам како личност и да станам поотворен кон нови идеи и перспективи. Дефинитивно би го препорачал Михелштат кампот на секој млад човек кој сака да стекне нови искуства, да создаде меѓународни пријателства и да научи нешто корисно и вредно за својата иднина. Никола Гелов Кога првпат слушнав за кампот во Михелштат, сè ми дојде многу неочекувано. Бев пресреќна кога дознав дека и моите другарки добија можност да учествуваат, бидејќи знаев дека заедно ќе доживееме едно незаборавно искуство. Секој ден на кампот ми беше интересен на свој начин. Имав можност да научам многу нови работи и да запознаам луѓе од различни средини. Особено ми се допадна курсот по пеење. Таму научив дека не треба да се плашиме да пробаме нешто ново. Ако никогаш не се обидеме, нема да знаеме што можеме да постигнеме. Секој човек има свој талент и свој начин на изразување, а токму тоа нè прави посебни. Едно од највозбудливите искуства за мене беше активноста во Tree House. Искрено, пред да дојдам на кампот мислев дека тоа не е нешто што би го направила во мојот град. Но, овде решив да излезам од мојата зона на удобност и да пробам нешто ново. На крајот, многу се забавував и бев горда на себе што се осмелив да учествувам. Од курсот по пеење научив и една важна животна лекција: дека не треба да ги осудуваме другите. Секој може да направи нешто на свој начин и тоа не го прави помалку вреден. Наместо да критикуваме, треба да ги прифатиме и почитуваме разликите меѓу луѓето. Кампот ме научи да се дружам со сите, да бидам поотворена и да не донесувам брзи заклучоци за другите. Сфатив дека секој човек има своја приказна и дека сите заслужуваат почит, разбирање и поддршка. Најважната порака што ќе ја понесам со себе е дека треба да бидеме храбри и да не се плашиме од нови предизвици. Нема глупави прашања и нема неуспеси кога учиме нешто ново. Секое искуство е можност да пораснеме и да станеме подобра верзија од себе. Дефинитивно би им го препорачала Михелштат кампот на сите млади кои имаат можност да учествуваат. Пријателствата, чувството дека сте дел од едно големо семејство, новите искуства и сè што се учи таму се нешта што тешко можат да се доживеат на друго место. Тоа е искуство кое засекогаш останува во сеќавање. Јована Кирјаковска   Бидејќи и претходно имав учествувано на два меѓународни кампа надвор од Македонија, дојдов во Михелштат со високи очекувања и чувство на возбуда. Од моите претходни искуства знаев дека ме очекува нешто посебно, а кампот ги надмина сите мои очекувања. Она што најмногу ми се допадна беше разновидноста на курсевите и работилниците. Тие создадоа можност сите учесници да се запознаат подобро, да се дружат и да учат едни од други.

  • ENSURE истакнат како значајна иницијатива за идната подготвеност на првите одговорни служби

    ENSURE истакнат како значајна иницијатива за идната подготвеност на првите одговорни служби На 27 јуни 2026 година, Кирил Михајлов, командир на Доброволното противпожарно друштво Свети Николе, учествуваше на панел-дискусија во Скопје посветена на противпожарната заштита и подготвеноста за вонредни состојби. Во рамки на дискусијата беа разгледани дел од клучните предизвици со кои се соочуваат противпожарните…

  • Реални искуства од шумските пожари во функција на подобра подготвеност преку ENSURE

    Реални искуства од шумските пожари во функција на подобра подготвеност преку ENSURE Доброволното противпожарно друштво Свети Николе продолжува да придонесува кон целите на проектот ENSURE преку своето директно учество во сложени интервенции на шумски пожари во Северна Македонија. За време на големиот пожар во Општина Македонски Брод, тимот на ДПД Свети Николе беше ангажиран како…

Адресар на граѓански организации

Ресурси од граѓански организации

Магазин „Граѓаните за промена“

Вести од граѓански организации

Граѓански стории

Граѓански импулс

Civica Mobilitas Community

Регистрирај се и добивај новости, информации и можности од Цивика мобилитас. Испраќаме не повеќе од 1 до 2 пораки месечно.

Регистрирај се за информатор