РОДОВА ЕДНАКВОСТ, ПОМЕЃУ „НУМЕРИЧКИТЕ КВОТИ“ И „СУШТИНСКОТО ЗАСТАПУВАЊЕ“

Учеството на жените во политиката и генерално во јавниот живот веќе се толкува во многу стратешки документи на меѓународно ниво, но и во многу анализи, социолошки и политички разгледувања, кои отвораат нов хоризонт за присуството и вклучувањето на жените во демократскиот живот. Концептот на родова еднаквост сè повеќе се разгледува со социо-културна позадина, фокусирајќи се на културните теории за пречките во претставувањето на жените, поврзаноста на демократијата со родовата еднаквост.

Едно од основните прашања во студиите за родова еднаквост и демократија е зошто некои општества постигнуваат високи нивоа на претставување на жените во политиката, додека други остануваат многу назад. Одговорот често се бара во културни и економски фактори, кои ги обликуваат општествените норми, политичките системи и можностите жените да влезат во јавната арена.

Културните теории сугерираат дека традиционалните ставови кон родовите улоги се меѓу главните пречки за учеството на жените на избрани позиции. Во исто време, процесите на модернизација и демократизација носат значајни промени, постепено зголемувајќи го нивото на родова еднаквост и претставеноста на жените во парламентите.

Во една студија на авторите Роналд Инглхарт, Пипа Норис и Кристијан Велцел „Gender Equality and Democracy“ се нагласува дека процесот на модернизација носи структурни и културни промени што директно влијаат на родовата еднаквост. Според оваа студија, со зголемувањето на индустријализацијата, образованието и приходите, општествата се движат кон поегалитарни норми и кон пофункционални демократии.

Промените во родовите норми, се истакнува во студијата, се дел од оваа поширока културна трансформација. Со векови, жените биле ограничени во семејните улоги, но во последните децении тие добија пристап до образование, кариера и политика, доживувајќи социјална револуција.

Врската меѓу родовата еднаквост и демократијата останува сложена. Студијата покажува дека родовата еднаквост не е само резултат на законски квоти или на економски раст, туку пред сè на културни промени кои ги трансформираат општествените перцепции за улогата на жените во политиката.

Во послабите општества и демократии, како што е случајот на Западен Балкан, родовата еднаквост минува низ мошне комплицираните запчаници на транзицијата. Во една компаративна анализа можат да се видат разликите во земјите од регионот, иако сите држави се соочуваат речиси со истите бариери за вклучување на жените во процесот на одлучување.

Во една студија на Мерита Лимани „Women’s political participation: A comparative study of gender quota implementation in six Western Balkan countries“ се истакнува дека политичкото учество на жените е суштинско за демократијата и еднаквото претставување. Според авторката, отсуството на жени во политиката ги нарушува човековите права и го поткопува функционирањето на демократијата. Поради оваа причина, нагласува авторката, многу земји од Западен Балкан користеле „родови квоти“ како механизам за зголемување на учеството на жените во политичкиот живот. Според авторката, сите шест земји од регионот имаат усвоено законски родови квоти што варираат од 30 до 40 проценти. Студијата докажува дека квотите значително го зголемиле „нумеричкото претставување на жените“ во парламентите и локалните совети.

Сепак, во оваа студија се нагласува дека „нумеричкото присуство“ не се преведува автоматски во „реална одлучувачка моќ“. Мажите продолжуваат да доминираат на клучните политички и владини позиции. Во повеќето земји од регионот, жените сè уште се помалку претставени на министерски позиции или во раководствата на политичките партии.

Авторката нагласува дека многу истражувачи предлагаат премин од „описно застапување“ (нумеричко) кон „суштинско застапување“, каде што жените имаат реално влијание врз јавните политики. Според авторката, само преку изградба на култура на учество и поддржувачки механизми може да се постигне целосна политичка еднаквост.

Во оваа студија се истакнува дека „родовите квоти беа ефикасно средство за зголемување на присуството на жените во политиката на Западен Балкан, но недоволно за постигнување суштинска еднаквост“. Општо земено, се нагласува во оваа студија, земјите постигнале значителен напредок благодарение на меѓународниот притисок и процесите на европска интеграција, но културните пречки, патријархализмот и машката доминација во лидерството продолжуваат да ја ограничуваат одлучувачката моќ на жените.

Во многу студии и документи се нагласува дека во Северна Македонија, а особено во Полошкиот регион, прашањето за учеството на жените во одлучувањето останува постојан предизвик. Иако постои законска рамка која гарантира родови квоти и еднакво претставување, реалноста често покажува недоволна застапеност, структурни пречки и политичка култура доминирана од мажи.

Учеството на жените во процесот на одлучување на локално ниво во Полошкиот регион останува структурен и културен предизвик. И покрај законската рамка, реалноста одразува делумно и често симболично вклучување. Ако сакаме инклузивна демократија и легитимни локални институции, зголемувањето на претставувањето на жените мора да стане приоритет. Само преку родова еднаквост може да се постигне одржлив развој и социјална правда во Полошкиот регион.

Исто така, недоволната застапеност на жените ја намалува легитимноста на локалните институции и ја нарушува довербата на граѓаните во демократскиот процес. Демократија без балансирано родово застапување е непотполна, бидејќи не го одразува диверзитетот на заедницата.

Оваа анализа е финансирана од Европската Унија во рамки на проектот „Гласови на еднаквост, демократија за сите“, спроведуван од Балканскиот институт за регионална соработка – БИРС Тетово. Овој проект е субгрант добиен во рамки на „ЕУ поддршка за Граѓански ресурсен центар – фаза 2” финансиран од Европската Унија. Содржината на анализата е единствена одговорност на авторот  и не мора да ги одразува ставовите на Европската Унија и на Граѓанскиот ресурсен центар.