[Aggregator] Downloaded image for imported item #46754

Наслов: малите „ноктиња“ на македонското новинарство

„Не нè биѓава. Како новинарска фела.“

Намерно ќе го оставам ова „биѓава“ нелекторирано, бидејќи сакам да остане како потсетник дека веќе не сум сигурен дека состојбата во новинарството може лесно да се поправи.

Зошто по 31 година професионална кариера ваква малодушност?

Главниот мотив не е расправијата меѓу новинари и исфрлањето, односно забраната за емитување еден документарен филм на Јутјуб поради нерегулирани авторски права. Ниту, пак, е односот на наш колега кон министерката за образование.

Ниту затворањето на Радио Слободна Европа на македонски јазик, и изумирањето секоја година на локални медиуми што го покажуваат извештаите на ААВМУ, ниту плата под просечната на новинарите.

Овие случаи само ја надополнуваат сликата.

Главниот проблем што го детектирав во изминатиот период е дека новинарството сè повеќе се сведува на гребење по површината на темите, без доволно упорност да се дојде до суштината.

Не на она гребење што прво ви паѓа на ум – за пари, за ситни услуги или за некоја привилегија што би нè издвоила од „плебсот“. Ние сме дел од народот и треба да ги штитиме нивните граѓански права и јавниот интерес.

Гребењето за кое зборувам е гребење како мало маче – со мали или никакви ноктиња, кои не можат да предизвикаат никаква реакција. Не како гребењето на Тоби – мачката во мојата куќа, девет килограми тежок мачор, кој со своите канџи стигна до основата на двоседот и тој веќе плаче за нов.

Ние како новинари не гребеме доволно длабоко во темите. Сè почесто новинарството се сведува на „чудо од три дена“, на сензација и на обид да се побудат ниски страсти кај публиката.

Да се потсетиме како известувавме со почетокот на нападот на САД и на Израел врз Иран. Црни сценарија, најави за нов ценовен шок, паника за цената на нафтата што ќе предизвика нов бран на инфлација.

Доволно беше да се отвори агрегатор на вести за да се видат наслови од типот:

„Следува ли нов ценовен шок?“

„Цената на дизелот расте – што нè чека?“

„Нов удар врз џебот на граѓаните“

„Енергентите повторно ја туркаат инфлацијата нагоре“

„Ценовно цунами – дизелот скокна за 36 %“

Внимавајте, ова беше на самиот почеток на кризата. Во момент кога сè уште немаше јасни сигнали како конфликтот ќе се одрази врз глобалните пазари, ние веќе креиравме атмосфера на неизбежен, голем, разорувачки ценовен шок.

time 1

Добар дел од онлајн медиумите придонесуваат за ширење паника, но проблемот не е само во сензационализмот. Проблемот е што и мејнстрим медиумите не ги обработуваат темите доволно длабински и континуирано.

Парцијално ќе се сретнат анализи, но континуирано, секојдневно следење на кризата со домашни економски аналитичари и објаснување на процесите, ретко можеше да се види.

Дел од еминентните економисти многу издржано ги објаснуваа фазите на кризата, во кој стадиум сме и кога која мерка треба да се активира. Но, вакви анализи, на дневна основа, континуирано, недостасуваат во услови кога се создава паника поради кризата. А добар дел на економските движења се засноваат на очекувањата, така што паниката е керозин за дополнително влошување на ситуацијата.   

Затоа, како што се развиваше темата, на површина излезе токму тоа „гребење“ – површно следење на настаните без доволно објаснување на причините.

Во голем дел од прилозите за поскапувањата се потпираме на анкети (vox populi) или на политички реакции од власта и од опозицијата, но многу ретко се проверуваат самите податоци.

Никој не ги побара поединечните цени на храната што Сојузот на синдикатите на Македонија ги користи за пресметка на синдикалната кошница за да се направи споредба меѓу март и февруари.

Податоците покажаа дека во првите недели од март немаше драматични поместувања кај дел од основните производи, но наративот за нов ценовен бран веќе беше поставен.

Кризата сè уште не беше стигната до маркетите, но паниката веќе беше стигната до јавноста.

time 2
time 3

Очекувањата за раст на цените често самите по себе влијаат врз однесувањето на потрошувачите и на компаниите. Во такви услови, улогата на новинарството не е да ја засили паниката, туку да помогне јавноста да разбере што навистина се случува.

Токму затоа ги нагласувам вестите како формат. Вестите не се само форма, туку дневен филтер преку кој граѓаните ја разбираат економската и политичката реалност.

Во комуниколошките теории оваа улога на новинарите се нарекува „чувари на портата“, или чувар куче (watchdog) и тоа повеќе од 80 години. Но, најновото толкување е дека медиумите ја губат улогата на филтри и стануваат неми набљудувачи што следат туѓи агенди и интереси (gatewatchers).

Според истражувањата на Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги, телевизијата е тесно зад социјалните мрежи како извор на информации за граѓаните.

scrsh 1

Но, довербата што ја имаат граѓаните во телевизиите е далеку пред содржините пласирани во дигиталниот свет. Тоа значи дека одговорноста на информативните редакции е поголема од кога било.

scrsh 2

Пред сè бидејќи во дигиталната ера новинарството се соочува со сериозни предизвици. Социјалните мрежи, платформите и дигиталната инфраструктура ја презедоа технолошките гиганти, инфлуенсерите, граѓаните и политичките елити што ги усовршија комуникациските практики оставајќи ги медиумите со споредната улога.

А, вестите сè почесто се сведуваат на пренесување изјави, наместо на објаснување на процесите.

Да не биде дека само ги критикувам другите медиуми – и самиот се фатив во таканареченото мрзливо новинарство.

Во изминативе недели клучна тема беше растот на цената на нафтените деривати. Имаше значителен раст на дизелот, по што следуваше и пораст на бензинот. Речиси сите медиуми, вклучително и јас, објаснувавме дека тоа се должи на растот на цената на суровата нафта на светските берзи.

Тоа беше наједноставното објаснување.

Но, не даваше одговор на клучното прашање – зошто дизелот расте со различна динамика од бензинот и кои фактори од методологијата влијаат врз конечната цена.

Ги пренесувавме соопштенијата на Регулаторната комисија за енергетика, зборувавме за случувањата на светските пазари и за конфликтот на Блискиот Исток, но ретко кој навлезе во самата методологија за пресметка на цените на дериватите.

Ретко кој објасни како референтните цени на европските берзи, курсните разлики, транспортните трошоци и даночната структура влијаат врз разликите меѓу бензинот и дизелот.*

Токму тука најдобро се гледа колку често новинарството останува на површината.

Не станува збор за тоа дека нема знаење или капацитет, туку дека ретко се вложува дополнителен напор за да се разработи темата во серија, континуирано, сè додека јавноста не ја разбере целосно.

Прашањето е како повторно да се наострат „канџите“ на редакциското новинарство.

Решението не е едноставно, особено во услови на намалени редакции, недостиг на новинари и постојан притисок за брзина.

Една од можностите е професионалните новинарски организации да воспостават награда што ќе го вреднува придонесот на новинарските теми токму во информативните содржини – во вестите.

Со јасно дефинирани критериуми – континуитет, серијалност, квалитет на обработка, влијание врз јавните политики – ваква награда би можела постепено да стане престижна и мотивирачка.

Покрај постојните награди за истражувачко новинарство и за животно дело, ваквото признание би го вреднувало токму она новинарство што секојдневно стигнува до најголем број граѓани.

Бидејќи, без континуирано и упорно „гребење“ на темите, новинарството ризикува да се претвори во пренесување туѓи ставови, наместо во објаснување на реалноста.

А без тоа, јавниот интерес останува незаштитен.

*ПОУКА ЗА ПОМЛАДИТЕ НОВИНАРИ!

Иако веќе сум полни 31 година новинар, никогаш немојте да бидете апсолутно сигурни во бројките и во тоа што го пишувате без темелно да го проверите. Во прилогот со методологијата на утврдување на цените на нафтените деривати, ненамерно сум пресметал погрешен неделен просек на дериватите. Прилогот методолошки беше точен, но крајниот резултат поради неточните податоци беше погрешен, со што и изведениот заклучок. Затоа, никогаш ништо не работете набрзина и без подлабока проверка. Можеби немаме секогаш време, но подобро точно и малку подоцна, отколку според временскиот распоред, ама погрешно. 

Автор: Горан Теменугов


Текстот е подготвен во рамки на проектот „Fostering Improved Media Standards”, што го координира Мрежата за професионализација на медиумите во Југоисточна Европа (СЕЕНПМ), чија што членка е МИМ. Проектот е поддржан од „National Endowment for Democracy“ (НЕД).

Оваа вест изворно е објавена на веб-страната на Македонски институт за медиуми

Продолжи со читање

  • Климатска акција – каде е најпотребна?

    Кога температурите растат, некои семејства можат да го разладат домот, додека други мора да избираат меѓу повисока сметка за струја и уште една ноќ во прегреана соба. За луѓето што работат на отворено, пак, жештината често е неизбежен дел од работниот ден. Истиот топлотен бран носи различен ризик, во зависност

  • Меѓу формална усогласеност и недостиг на суштински реформи

    Коментар по повод Извештајот на Европската комисија за Република Северна Македонија, од 4 ноември 2026 година Европската комисија повторно не констатира назадување во ниедна област, односно поглавје, но напредокот останува објективно незадоволителен, а македонскиот пристапен пат е во состојба на тапкање во место. Иако во однос на претходната година е забележан барем мал напредок на […]
    The post Меѓу формална усогласеност и недостиг на суштински реформи appeared first on EPI.

  • ВРАЌАЊЕ НА ПРИРОДНИТЕ СРЕДСТВА ЗА ЛАДЕЊЕ

    Со зголемениот фокус на енергетската ефикасност и заштитата на животната средина, природните средства за ладење повторно добиваат сè поголемо значење во современите системи за ладење. Строгите европски регулативи и потребата од одржливи технолошки решенија го забрзуваат преминот кон технологии кои имаат помало влијание врз животната средина, а истовремено нудат висока ефикасност и долгорочна економска исплатливост.

    На почетокот на воведувањето на првите ладилни уреди околу 1900 година, како средства за ладење се користеа природните и лесно достапни хемиски соединенија-амонијакот NH3 и јаглеродниот диоксид CO2. Во 20-тите и 30-тите години од XX век се појавуваат CFC и HCFC соединенија. Во 80-тите години беше потврдена штетноста на средствата за ладење врз озонската обвивка на земјата по што тие се заменуваат со  HFC и HFO соединенија и нивните смеси.
    HFCs, или флуорираните јаглеводороди, и покрај тоа што немаат потенцијал на осиромашување на озонската обивка, имаат значителни потенцијали на глобално затоплување, делувајќи како стакленички гасови. Токму затоа, преку Кигали Амандманот кон Монтреалскиот Протокол за супстанциите што ја осиромашуваат озонската обвивка, светот се обврза на значително намалување на нивната потрошувачка, па дури и нивно целосно исфрлање од употреба, како што се пропишува со Директивата на ЕУ 2024/573. Денес, природните флуиди за ладење се сметаат за најдолгорочно решение, бидејќи имаат минимален потенцијал на глобално затоплување – GWP (Global Warming Potential) и потенцијал на осиромашување на озонската обвивка – ODP (Ozone Depletion Potential
    Во природните флуиди спаѓаат: R-290 (пропан), R-600a (изобутан), R-744 (CO₂) и R-717 (амонијак). Поради нивната висока запалливост, употребата на првите два флуида е ограничена на мали ладилни уреди, додека јаглеродниотдвооксид и амонијакот имаат широка примена во големите системи за ладење.
    Амонијакот (NH3 или R-717), е природен флуид кој главно се користи во големи индустриски постројки или ладилници поради неговите одлични термодинамички својства кои овозможуваат постигнување многу ниски температури  Овие системи, благодарение на нивната големина, овозможуваат високи перформанси и ефикасност.
    Главните придобивки од системот за ладење со NH3 се:

    Повисоки перформанси: во споредба со други гасови, како што се R-290 и CO2, за големи индустриски ладилни системи.
    Висока енергетска ефикасност: јa намалува потрошувачката на електрична енергија и овозможува побрз поврат на инвестицијата.

    Лесно управување и безбедност: се карактеризира со сигурна работа под строги законски регулативи, при што секој дефект или протекување брзо се открива поради неговиот специфичен мирис.

    Одржливост: тоа е природен флуид со нула GWP и ODP.
    Економичност: ниската цена и широка достапност го прават најисплатлива финансиска опција.
    Оптимизиран дизајн: употребата на цевки со помал дијаметар во системот за ладење овозможува намалено полнење со средство за ладење, енергетски ефикасни компоненти и дизајн.
    Здравствена сигурност: системот не користи вода, со што целосно се елиминира ризикот од појава на бактеријата легионела.

    Суперкритичниот јаглерод двооксид (sCO2) е флуидна состојба на јаглерод двооксид кога тој се одржува на или над неговата критична температура и критичен притисок (304.128 K, 30.9780 °C, 73.773 bar).  Во оваа состојба, тој се шири како гас, но притоа има густина како течност. Системите за ладење во кои состојбата на CO2 се менува над и под критичната точка се нарекуваат транскритични CO2 (R-744) системи за ладење. Водени од строгите регулативи на ЕУ за флуорираните гасови, тие станаа доминантна, стандардна технологија за нови инсталации во супермаркетите низ цела Европа. До 2025 година, над 111.650 европски малопродажни објекти за храна користеа транскритични CO2 системи. Клучни пазарни трендови во Европа (2026):

    До 2024 година, речиси 30% од европските малопродажни места за храна ја усвоија транскритичната CO2 технологија, зголемувајќи го бројот од 68.500 во 2023 година на над 90.000 во 2024 година.
    Првично фаворизирана во земјите со поладна клима (Северна Европа), технологијата сега е стандардна низ цела Европа, вклучително и во потоплите јужни региони благодарение на подобрената ефикасност.
    Големите синџири на супермаркети забрзано ја менуваат технологијата. На пример, TESCO веќе имаше над 1.000 транскритични CO2 продавници во Велика Британија до 2022 година, а Schwarz Group (Lidl/Kaufland) има 4.800 продавници со ладилни уреди кои користат CO2 или пропан технологија од 2024 година.
    Регулативите на ЕУ дополнително го стимулираат некористењето на средства за ладење со висок GWP.

  • ГЛОБАЛНАТА ПОТРЕБА ЗА ЛАДЕЊЕ ЗАБРЗАНО РАСТЕ: ШТО ПОКАЖУВААТ ПРОГНОЗИТЕ ДО 2050?

    Поради климатските промени, порастот на температурите и зголемувањето на животниот стандард во многу земји, побарувачката за уреди за ладење бележи континуиран и значителен раст на глобално ниво. Климатизацијата повеќе не се смета само за прашање на удобност, туку сè почесто станува неопходност за безбедно и квалитетно живеење, особено во урбаните средини и регионите изложени на екстремни горештини.

    Според проценките на International Energy Agency (IEA), бројот на клима уреди во светот би можел да порасне од околу 1,5 милијарди во 2015 година на дури 5,5 милијарди до 2050 година. Истовремено, бројот на ладилници во домаќинствата се очекува да надмине 2 милијарди уреди. До 2050 година, речиси две третини од домаќинствата во светот би можеле да располагаат со некаков систем за климатизација.

    Извор: International Energy Agency (IEA), The Future of Cooling. https://www.iea.org/reports/the-future-of-cooling
    Најголемиот дел од овој раст ќе доаѓа од земјите во развој, пред сè Кина, Индија и Индонезија, каде што растечката средна класа и урбанизацијата создаваат сè поголема побарувачка за решенија за ладење. Овие три пазари заедно се очекува да претставуваат околу половина од вкупниот глобален број клима уреди до 2050 година.
    Сепак, ваквиот тренд носи и сериозни предизвици. Без значителни подобрувања во енергетската ефикасност, потребата од електрична енергија за ладење простории би можела да се зголеми повеќе од три пати до 2050 година. Тоа би значело дополнителна потрошувачка на електрична енергија еквивалентна на денешната вкупна потрошувачка на Кина и Индија заедно.
    Затоа, развојот и примената на енергетски ефикасни технологии, паметни системи за управување и еколошки прифатливи решенија за ладење ќе бидат клучни за намалување на енергетскиот притисок и постигнување на глобалните цели за одржлив развој и намалување на емисиите на стакленички гасови.

  • Во трка со жештината: Глобалниот подем на индустријата за ладење

    Побарувачката за ладилна и климатизациска опрема забрзано расте ширум светот. Климатските промени, урбанизацијата и растечките потреби за комфор, безбедна храна и енергетски ефикасно греење го прават секторот за ладење еден од најбрзорастечките пазари, но и еден од најголемите идни предизвици за глобалниот енергетски систем.

    Ладилната опрема е широко распространета во секојдневното живеење, почнувајќи од малите домашни апарати, како ладилници и клима-уреди, до големите комерцијални и индустриски системи, како што се климатизацијата во деловните објекти и системите за ладење во прехранбената индустрија. Опремата за ладење најчесто се означува со кратенката RAC (Refrigeration and Air Conditioning), која опфаќа различни видови уреди за ладење што суштински функционираат според истиот принцип на ладилна машина.

    Извор: NextMSC RAC Market Report https://www.nextmsc.com/report/room-air-conditioner-rac-market
    Употребата на уредите за ладење расте со брзо темпо во сите делови на светот. Глобалниот пазар на RAC уреди беше проценет на 80,62 милијарди американски долари во 2025 година, а се очекува да достигне 91,79 милијарди американски долари до крајот на 2026 година. Според прогнозите, индустријата ќе продолжи да расте и ќе достигне вредност од 146,11 милијарди американски долари до 2035 година, со просечна годишна стапка на раст од 5,3 % во периодот од 2026 до 2035 година.
    Оваа експанзија главно се должи на три глобални тренда: порастот на просечните температури како последица на климатските промени, економскиот раст и урбанизацијата. Станува збор за процес кој сè повеќе добива на интензитет. Ограничениот пристап до ладење ја намалува продуктивноста и негативно влијае врз обезбедувањето квалитетна здравствена заштита, безбедна храна и пристап до образование, со што се поткопуваат напорите на земјите за постигнување одржлив развој.

    Извор: NextMSC RAC Market Report https://www.nextmsc.com/report/room-air-conditioner-rac-market
    Покрај климатските промени, економскиот раст и забрзаната урбанизација, постојат и дополнителни фактори што придонесуваат за растот на побарувачката за ладилна опрема:

    Потребата од поголем комфор – климатизацијата станува сè поприсутна во домовите, на работните места и во автомобилите;
    Повисоки стандарди во прехранбената индустрија – се зајакнува ладниот синџир на снабдување со храна со цел намалување на загубите, продолжување на рокот на траење на производите и овозможување транспорт на подолги растојанија;
    Употреба на RAC системите за греење – топлинските пумпи сè повеќе ги заменуваат традиционалните котли и електрични греалки, поради нивната повисока енергетска ефикасност, помала потрошувачка на енергија и пониски емисии на стакленички гасови.

    Според актуелните проценки, на RAC опремата отпаѓаат меѓу 20 % и 30 % од глобалната потрошувачка на електрична енергија. Се очекува потрошувачката на енергија за ладење на глобално ниво до 2100 година да се зголеми дури 33 пати во однос на денешните нивоа и да достигне повеќе од 10.000 TWh.
    Истовремено, се предвидува дека глобалната побарувачка за електрична енергија до 2100 година ќе биде два до три пати поголема од сегашната, поттикната од електрификацијата на транспортот, греењето, ладењето и индустријата.
    Земјите во развој во Азија и Африка ќе бидат носители на најголемиот дел од овој раст, при што електричната енергија ќе стане доминантен енергетски извор за зградите, индустријата и автоматизацијата поддржана од вештачка интелигенција.
    Задоволувањето на овие потреби ќе бара изградба на бројни нови капацитети за производство на електрична енергија, развој на системи за нејзина дистрибуција и складирање, како и обезбедување огромни количини бакар и други критични минерали и суровини.

Регистрирај се и добивај новости, информации и можности од Цивика мобилитас. Испраќаме не повеќе од 1 до 2 пораки месечно.

Регистрирај се за информатор