Интервју со Софија Арнаудова Георгиевска за „Национален систем за превенција на употреба на дроги“

1. Од Вашето долгогодишно професионално искуство, што најјасно покажува дека оваа област не може да се уреди преку поединечни мерки, туку бара координиран и одржлив систем? Може ли да посочите конкретни примери каде фрагментиран пристап не дал резултат?

Ако треба да издвојам една најсилна лекција од практиката, тоа е дека превенцијата не функционира кога се сведува на поединечни, краткорочни активности. Во нашата работа често гледаме ситуации каде во едно училиште се организира одлична работилница, учениците се ангажирани, пораките се јасни – но по неколку недели, без понатамошна поддршка, ефектот постепено исчезнува.

На пример, имаме случаи каде ученици можат многу точно да ги набројат ризиците од употреба на дроги, но во реални ситуации сепак носат ризични одлуки. Тоа покажува дека знаењето само по себе не е доволно – потребни се вештини, поддржувачка средина и конзистентни пораки од сите системи околу нив.

Фрагментираниот пристап создава и контрадикторни сигнали. Училиштето зборува за здрави избори, но заедницата не нуди доволно безбедни и структурирани алтернативи за младите. Родителите не се доволно вклучени, а институциите реагираат дури кога проблемот е веќе видлив.

Токму затоа, современите модели на превенција се базираат на систем – каде училиштето, семејството, локалната заедница и институциите работат заедно, континуирано и со јасна стратегија. Без тоа, превенцијата останува добра намера, но не и ефективна промена.

2. Кога зборуваме за политики и стратегии, што најчесто недостига за тие да функционираат во пракса, а не само на хартија? Дали проблемот е во ресурсите, координацијата, политичката волја или во нешто друго?

Многу често имаме квалитетни стратегии, но тие остануваат на ниво на принципи и општи цели. Она што недостига е конкретизација – кој точно ќе ја спроведе мерката, со кои ресурси, во кој временски рок и како ќе се мери успехот.

Во пракса, тоа значи дека една институција може да смета дека одредена активност е во надлежност на друга, па на крај никој не ја реализира. Дополнително, без јасни индикатори, не можеме да процениме дали нешто функционира.

Имавме ситуации каде се реализираат повеќе програми паралелно, но без координација – на пример, едно училиште учествува во неколку различни проекти со слична тема, но со различни пристапи, што создава конфузија и кај учениците и кај наставниците.

Затоа, суштината не е само во тоа да се има стратегија, туку таа да се „преведе“ во оперативен систем – со јасни процедури, одговорности и механизми за следење.

3. Во изминатите години сте вклучени во различни национални процеси. Кои се најчестите слабости што се повторуваат кога станува збор за системски теми како превенцијата – и зошто тешко ги надминуваме?

Една од најчестите слабости е што не учиме доволно од сопственото искуство. Често започнуваме нови иницијативи без да направиме сериозна анализа на претходните – што функционирало, што не и зошто.

Втората слабост е фрагментацијата. Секој систем работи во своја рамка – образованието, здравството, социјалната заштита – но без доволно комуникација и заедничко планирање. Тоа резултира со ситуации каде едно дете може да биде „видливо“ во едeн систем, а „невидливо“ во друг.

Трет проблем е зависноста од проекти. Имаме одлични примери на програми кои покажуваат резултати, но по завршувањето на финансирањето тие не продолжуваат. Така се губи континуитетот, а со тоа и ефектот.

Овие слабости тешко се надминуваат затоа што бараат системска промена – не само нови политики, туку и нов начин на соработка, размислување и управување.

4. Како ја гледате улогата на училиштата во еден ваков систем? Кои се нивните реални капацитети и каде е границата помеѓу образовната улога и одговорноста на другите институции?

Училиштата се еден од најважните столбови на превенцијата, бидејќи се единственото место кое континуирано ги опфаќа речиси сите деца и млади. Тоа им дава огромен потенцијал – не само за пренос на информации, туку и за развој на животни вештини, самодоверба и отпорност.

Сепак, важно е да не се преоптоварат со улоги кои не им припаѓаат. Наставниците често се соочуваат со ситуации кои бараат психолошка или социјална интервенција, за што немаат доволно поддршка.

На пример, наставник може да препознае промена во однесувањето кај ученик, но без јасен систем за упатување и поддршка, таа информација останува неискористена.

Затоа, училиштето треба да биде дел од мрежа – со активна улога на стручни служби, центри за социјална работа и здравствени институции. Само така може да се постигне вистински ефект

5. Многу европски земји имаат воспоставени национални рамки за превенција. Кои принципи од тие модели сметате дека се најприменливи во нашиот контекст, имајќи ги предвид локалните социјални и институционални услови?

Исландскиот модел е можеби најинспиративниот пример за тоа како системски пристап може да донесе драматични резултати. Во рок од околу две децении, Исланд успеа значително да ја намали употребата на алкохол, цигари и канабис кај младите – со намалување на употребата на алкохол од околу 42% на под 5%, пушењето од над 20% на околу 3%, и канабисот од околу 17% на околу 7%.

Она што е особено важно е дека тие резултати не се постигнати со забрани или казни, туку со системски пристап:

• редовни, годишни истражувања за навиките на младите
• активна вклученост на родителите (договори, правила, време поминато со деца)
• инвестиции во спорт, култура и структурирано слободно време
• силна локална одговорност и координација

Во суштина, фокусот е на создавање средина каде здравите избори стануваат „полесни“ за младите.

Овој модел е применлив и кај нас, но не како копија. Потребно е да се адаптира на нашите услови – особено во делот на локалната самоуправа и ресурсите.

6. Колку е важно превенцијата да биде заснована на докази и истражувања, наместо на претпоставки или ад-хок реакции? Како се гради таков пристап на национално ниво?

Превенцијата базирана на докази е основа за ефективност. Без податоци, ние работиме врз претпоставки, а не врз реални потреби.

Во пракса, тоа значи дека треба да знаеме кои групи се најризични, кои фактори влијаат на однесувањето и кои интервенции даваат резултати.

На пример, истражувањата покажуваат дека програмите кои вклучуваат развој на социјални и емоционални вештини имаат значително поголем ефект од оние кои се фокусираат само на информирање.

Градењето на ваков пристап бара континуирано собирање податоци, евалуација и прилагодување на политиките. Тоа е процес, но единствениот начин да се постигнат одржливи резултати.

7. Што според Вас би значело вистински исчекор напред во следните неколку години – конкретен, мерлив и одржлив напредок, а не декларативна заложба?

Вистински исчекор би значел да имаме функционален систем кој не зависи од поединечни иницијативи. Тоа подразбира јасна координација, дефинирани протоколи и редовно следење на резултатите.

Конкретно, би значело да можеме да покажеме мерливи промени – како намалување на ризично однесување, зголемена рана детекција и поголема вклученост на родителите.

Но, најважно е тие резултати да бидат одржливи. Превенцијата не смее да биде нешто што се активира повремено, туку континуиран процес.

8. Ако треба да издвоите една клучна порака до носителите на одлуки и до јавноста, која би била најважната лекција што досега сме ја научиле за превенцијата во училиштата?

Најважната порака е дека превенцијата не започнува кога проблемот веќе е видлив. Таа започнува многу порано – преку создавање средина која ги поддржува младите да носат здрави одлуки.

Тоа значи инвестирање во образование, семејства, заедници и можности за квалитетно слободно време.

Превенцијата е инвестиција со висок поврат. Секој вложен ресурс денес значи помалку проблеми утре – и во здравството, и во социјалната заштита, и во безбедноста.

Ако сакаме вистински резултати, мора да размислуваме долгорочно и системски.

Проектот „Воспоставување на национален систем за превенција на употреба на дрога во средните училишта“ е ко-финансиран од Европската Унија преку Европскиот инструмент за демократија и човекови права (ЕИДХР).
Содржината на оваа објава е единствена одговорност на ХОПС – Опции за здрав живот и не ја одразува нужно гледната точка на Европската Унија.

The post Интервју со Софија Арнаудова Георгиевска за „Национален систем за превенција на употреба на дроги“ appeared first on ХОПС.