[Aggregator] Downloaded image for imported item #46793

ФТ Став 69 за инфлацијата во месецот по отпочнувањето на воениот конфликт меѓу САД/Израел и Иран

Државниот завод за статистика ги објави бројките за движењето на цените во март 2026, што е прв месец по почетокот на воениот конвликт меѓу САД/Израел и Иран.

Според овие податоци, на месечно ниво, цените пораснале за 0.7%, додека на годишно ниво за 4.9%.

Поради зголемените очекувања за динамизирање на порастот на цените предизвикано од наглото зголемување на цените на суровата нафта на светскиот пазар, во овој став анализираме дали овој нафтен шок прераснал во пошриок ценовен шок, односно дали се прелеал врз општото ценовно ниво.

Знаци кои укажуваат на прелавање на нафтениот шок врз останатите цени

На месечно ниво, цените покажаа одредена стабилизација со пад во јануари 2026 во однос на декември 2025 од 0.7%, а потоа благ раст од 0.2% во февруари 2026 во однос на претходниот месец. Во таа смисла, зголемувањето на цените во март во однос на февруари 2026 од 0.7% може да сигнализира благо забрзување на инфлацијата, особено имајќи предвид дека – доколку воениот конфликт во Иран не настанеше – очекувањата беа дека инфлацијата ќе следеше патека на понатамошно смирување. Но, ваква месечна динамика не е драматично повисока од динамиката во текот на 2025 година (Графикон 1).

Графикон 1 – Месечна динамика на инфлацијата

Сепак, од оваа генерална слика, отскокнуваат два групи (Графикон 2), а тоа се: i) Траснпортот (3.4%), во чии рамки само цената на горивата и мазивата за сопствена транспортна опрема порасна за 11.4% во март во однос на февруари 2026, и ii) Алкохолните пијалоци, тутунот и наркотиците (3.2%), што е во целост водено од порастот кај тутунот (4.3%). Додека порастот на цените во првата група е во целост рефлексија на воениот конфликт во Иран, втората група е несврзана со него. Додека, директниот ефект од повисоките цени на суровата нафта се согледува преку високиот раст кај течните горива (18.7%), иако неговата тежина е релативно мала, бидејќи целата група Домување, вода, електрична енергија, гас и други горива има ценовен раст од само 0.2%.

Графикон 2 – Месечна динамика кај одделни компоненти на инфлацијата

Извор: ДЗС.

Слично, во групата храна, значаен месечен пораст забележуваат маслата (2.2%), што е веројатна последица примарно на намалената понуда на палмино масло (лоши временски услови) и сончогледово масло (војна во Украина) на глобалниот пазар, но и на зголемените транспортни трошоци поради растечката цена на нафтата.

Според месечната динамика на инфлацијата, постои благ – би рекле ограничен но не и неважен – преносен ефект од глобалната цена на нафтата врз општото ценовно ниво, и тоа е во рамки на нашите поранешни проценки во Бриф за политиките бр. 78: Колку глобалниот нафтен шок ќе се пренесе во домашната економија? од 10 март 2026, според кој, 10% пораст на цената на нафтата предизвикува пораст на општото ценовно ниво за дополнителни 0.1 до 0.2 процентни поени на краток рок, односно во првите 1-3 месеци од настанувањето.

Овој ефект е резултат на директното влијание на нафтените деривати во потрошувачката кошничка, како и на индиректното влијание преку транспортните трошоци и некои лимитирани групи производи.

Знаци кои може погрешно да се интерпретираат како прелавање на нафтениот шок врз останатите цени

Годишната динамика на инфлацијата во март 2026 на прв поглед е загрижувачка, бидејќи забрза на 4.9% во однос на март 2025 година, што е целосно надвор од очекувањата за нејзино смирување и сведување на годишно ниво околу 3%.

Сепак, постои ризик овие податоци погрешно да се интерпретираат како прелевање на нафтениот шок врз општото ниво на цени, бидејќи тие тоа не го покажуваат. Споредбената анализа со март 2025 година покажува на значајно ниска споредбена основа тогаш, која се должи на Велигденско-Рамазанското замрзнување на маржите и цените на производите од храна, пијалоци и хемиски производи за домаќинство, кое во сила беше од 20 февруари до крајот на април 2025 година (види Графикон 3).

Графикон 3 – Годишна динамика на инфлацијата

Извор: ДЗС.

Овој ефект на ниска споредбена основа е особено видлив кај храната (види Графикон 4), чии цени на годишно ниво, во март 2026 пораснаа за високи 7.5%, додека кај алкохолните пијалаци и тутунот за 8.8%. Кај останатите групи кои искусуваат релативно висок годишен раст во март 2026, а имаат стабилна месечна динамика, се работи за кумулативен ефект (од април 2025 па се’ до март 2026), којшто во претходните кратки анализи (на пример, во ФТ Став бр. 67 за минималната плата, продуктивноста, инфлацијата и неформалното вработување од 18 февруари 2026) го проценивме резултат на зголемениот доход во економијата.

Графикон 4 – Годишна динамика кај одделни компоненти на инфлацијата

Извор: ДЗС.

Иако нафтениот шок веќе е јасно видлив кај цените на горивата и кај транспортните цени, засега нема докази дека се прелеал во поширока, системска инфлација. Ако годишната стапка од 4.9% се земе како аларм, тој ќе е погрешен бидејќи произлегува од ниската споредбена основа создадена со административното замрзнување на цените во истиот период лани. Сепак, тековниот месечен раст не е занемарлив и, доколку се задржи, може брзо да се претвори во поширок инфлаторен притисок преку секундарни ефекти, првенствено кај производите од храна, а потоа и врз пошироката потрошувачка кошница.

Заклучно, моменталниот раст на цените претежно ја рефлектира директната изложеност на економијата на нафтениот шок, без јасни знаци на широко прелевање. Но, ваквата стабилност е кревка: ако цените на енергијата останат високи и растечки, ризикот од поширок инфлаторен бран преку транспортните трошоци и очекувањата на економските агенти значително се зголемува. Затоа, тековните податоци не оправдуваат паника, но ниту дозволуваат комфор – внимателно следење на месечната динамика ќе биде клучно во наредните месеци. Во таа смисла, стриктно таргетирани мерки за ублажување на последиците кај евентуално најпогодени групи граѓани и фирми треба да бидат во подготовка и да може брзо и ефикасно да се операционализираат кога ценовниот шок евентуално би се интензивирал.

Според нашите проценки објавени порано (види ФТ Став бр. 68 за инфлацискиот ефект од енергетскиот шок од 26 март 2026), доколку конфликтот продолжи и/или ескалира, ефектите на поширока основа би почнале да се чувствуваат веќе во април, а позначаен интензитет би добиле од јуни годинава.

The post ФТ Став 69 за инфлацијата во месецот по отпочнувањето на воениот конфликт меѓу САД/Израел и Иран appeared first on Finance Think.

Оваа вест изворно е објавена на веб-страната на Институт за економски истражувања и политики Finance Think

Продолжи со читање

  • Климатска акција – каде е најпотребна?

    Кога температурите растат, некои семејства можат да го разладат домот, додека други мора да избираат меѓу повисока сметка за струја и уште една ноќ во прегреана соба. За луѓето што работат на отворено, пак, жештината често е неизбежен дел од работниот ден. Истиот топлотен бран носи различен ризик, во зависност

  • Меѓу формална усогласеност и недостиг на суштински реформи

    Коментар по повод Извештајот на Европската комисија за Република Северна Македонија, од 4 ноември 2026 година Европската комисија повторно не констатира назадување во ниедна област, односно поглавје, но напредокот останува објективно незадоволителен, а македонскиот пристапен пат е во состојба на тапкање во место. Иако во однос на претходната година е забележан барем мал напредок на […]
    The post Меѓу формална усогласеност и недостиг на суштински реформи appeared first on EPI.

  • ВРАЌАЊЕ НА ПРИРОДНИТЕ СРЕДСТВА ЗА ЛАДЕЊЕ

    Со зголемениот фокус на енергетската ефикасност и заштитата на животната средина, природните средства за ладење повторно добиваат сè поголемо значење во современите системи за ладење. Строгите европски регулативи и потребата од одржливи технолошки решенија го забрзуваат преминот кон технологии кои имаат помало влијание врз животната средина, а истовремено нудат висока ефикасност и долгорочна економска исплатливост.

    На почетокот на воведувањето на првите ладилни уреди околу 1900 година, како средства за ладење се користеа природните и лесно достапни хемиски соединенија-амонијакот NH3 и јаглеродниот диоксид CO2. Во 20-тите и 30-тите години од XX век се појавуваат CFC и HCFC соединенија. Во 80-тите години беше потврдена штетноста на средствата за ладење врз озонската обвивка на земјата по што тие се заменуваат со  HFC и HFO соединенија и нивните смеси.
    HFCs, или флуорираните јаглеводороди, и покрај тоа што немаат потенцијал на осиромашување на озонската обивка, имаат значителни потенцијали на глобално затоплување, делувајќи како стакленички гасови. Токму затоа, преку Кигали Амандманот кон Монтреалскиот Протокол за супстанциите што ја осиромашуваат озонската обвивка, светот се обврза на значително намалување на нивната потрошувачка, па дури и нивно целосно исфрлање од употреба, како што се пропишува со Директивата на ЕУ 2024/573. Денес, природните флуиди за ладење се сметаат за најдолгорочно решение, бидејќи имаат минимален потенцијал на глобално затоплување – GWP (Global Warming Potential) и потенцијал на осиромашување на озонската обвивка – ODP (Ozone Depletion Potential
    Во природните флуиди спаѓаат: R-290 (пропан), R-600a (изобутан), R-744 (CO₂) и R-717 (амонијак). Поради нивната висока запалливост, употребата на првите два флуида е ограничена на мали ладилни уреди, додека јаглеродниотдвооксид и амонијакот имаат широка примена во големите системи за ладење.
    Амонијакот (NH3 или R-717), е природен флуид кој главно се користи во големи индустриски постројки или ладилници поради неговите одлични термодинамички својства кои овозможуваат постигнување многу ниски температури  Овие системи, благодарение на нивната големина, овозможуваат високи перформанси и ефикасност.
    Главните придобивки од системот за ладење со NH3 се:

    Повисоки перформанси: во споредба со други гасови, како што се R-290 и CO2, за големи индустриски ладилни системи.
    Висока енергетска ефикасност: јa намалува потрошувачката на електрична енергија и овозможува побрз поврат на инвестицијата.

    Лесно управување и безбедност: се карактеризира со сигурна работа под строги законски регулативи, при што секој дефект или протекување брзо се открива поради неговиот специфичен мирис.

    Одржливост: тоа е природен флуид со нула GWP и ODP.
    Економичност: ниската цена и широка достапност го прават најисплатлива финансиска опција.
    Оптимизиран дизајн: употребата на цевки со помал дијаметар во системот за ладење овозможува намалено полнење со средство за ладење, енергетски ефикасни компоненти и дизајн.
    Здравствена сигурност: системот не користи вода, со што целосно се елиминира ризикот од појава на бактеријата легионела.

    Суперкритичниот јаглерод двооксид (sCO2) е флуидна состојба на јаглерод двооксид кога тој се одржува на или над неговата критична температура и критичен притисок (304.128 K, 30.9780 °C, 73.773 bar).  Во оваа состојба, тој се шири како гас, но притоа има густина како течност. Системите за ладење во кои состојбата на CO2 се менува над и под критичната точка се нарекуваат транскритични CO2 (R-744) системи за ладење. Водени од строгите регулативи на ЕУ за флуорираните гасови, тие станаа доминантна, стандардна технологија за нови инсталации во супермаркетите низ цела Европа. До 2025 година, над 111.650 европски малопродажни објекти за храна користеа транскритични CO2 системи. Клучни пазарни трендови во Европа (2026):

    До 2024 година, речиси 30% од европските малопродажни места за храна ја усвоија транскритичната CO2 технологија, зголемувајќи го бројот од 68.500 во 2023 година на над 90.000 во 2024 година.
    Првично фаворизирана во земјите со поладна клима (Северна Европа), технологијата сега е стандардна низ цела Европа, вклучително и во потоплите јужни региони благодарение на подобрената ефикасност.
    Големите синџири на супермаркети забрзано ја менуваат технологијата. На пример, TESCO веќе имаше над 1.000 транскритични CO2 продавници во Велика Британија до 2022 година, а Schwarz Group (Lidl/Kaufland) има 4.800 продавници со ладилни уреди кои користат CO2 или пропан технологија од 2024 година.
    Регулативите на ЕУ дополнително го стимулираат некористењето на средства за ладење со висок GWP.

  • ГЛОБАЛНАТА ПОТРЕБА ЗА ЛАДЕЊЕ ЗАБРЗАНО РАСТЕ: ШТО ПОКАЖУВААТ ПРОГНОЗИТЕ ДО 2050?

    Поради климатските промени, порастот на температурите и зголемувањето на животниот стандард во многу земји, побарувачката за уреди за ладење бележи континуиран и значителен раст на глобално ниво. Климатизацијата повеќе не се смета само за прашање на удобност, туку сè почесто станува неопходност за безбедно и квалитетно живеење, особено во урбаните средини и регионите изложени на екстремни горештини.

    Според проценките на International Energy Agency (IEA), бројот на клима уреди во светот би можел да порасне од околу 1,5 милијарди во 2015 година на дури 5,5 милијарди до 2050 година. Истовремено, бројот на ладилници во домаќинствата се очекува да надмине 2 милијарди уреди. До 2050 година, речиси две третини од домаќинствата во светот би можеле да располагаат со некаков систем за климатизација.

    Извор: International Energy Agency (IEA), The Future of Cooling. https://www.iea.org/reports/the-future-of-cooling
    Најголемиот дел од овој раст ќе доаѓа од земјите во развој, пред сè Кина, Индија и Индонезија, каде што растечката средна класа и урбанизацијата создаваат сè поголема побарувачка за решенија за ладење. Овие три пазари заедно се очекува да претставуваат околу половина од вкупниот глобален број клима уреди до 2050 година.
    Сепак, ваквиот тренд носи и сериозни предизвици. Без значителни подобрувања во енергетската ефикасност, потребата од електрична енергија за ладење простории би можела да се зголеми повеќе од три пати до 2050 година. Тоа би значело дополнителна потрошувачка на електрична енергија еквивалентна на денешната вкупна потрошувачка на Кина и Индија заедно.
    Затоа, развојот и примената на енергетски ефикасни технологии, паметни системи за управување и еколошки прифатливи решенија за ладење ќе бидат клучни за намалување на енергетскиот притисок и постигнување на глобалните цели за одржлив развој и намалување на емисиите на стакленички гасови.

  • Во трка со жештината: Глобалниот подем на индустријата за ладење

    Побарувачката за ладилна и климатизациска опрема забрзано расте ширум светот. Климатските промени, урбанизацијата и растечките потреби за комфор, безбедна храна и енергетски ефикасно греење го прават секторот за ладење еден од најбрзорастечките пазари, но и еден од најголемите идни предизвици за глобалниот енергетски систем.

    Ладилната опрема е широко распространета во секојдневното живеење, почнувајќи од малите домашни апарати, како ладилници и клима-уреди, до големите комерцијални и индустриски системи, како што се климатизацијата во деловните објекти и системите за ладење во прехранбената индустрија. Опремата за ладење најчесто се означува со кратенката RAC (Refrigeration and Air Conditioning), која опфаќа различни видови уреди за ладење што суштински функционираат според истиот принцип на ладилна машина.

    Извор: NextMSC RAC Market Report https://www.nextmsc.com/report/room-air-conditioner-rac-market
    Употребата на уредите за ладење расте со брзо темпо во сите делови на светот. Глобалниот пазар на RAC уреди беше проценет на 80,62 милијарди американски долари во 2025 година, а се очекува да достигне 91,79 милијарди американски долари до крајот на 2026 година. Според прогнозите, индустријата ќе продолжи да расте и ќе достигне вредност од 146,11 милијарди американски долари до 2035 година, со просечна годишна стапка на раст од 5,3 % во периодот од 2026 до 2035 година.
    Оваа експанзија главно се должи на три глобални тренда: порастот на просечните температури како последица на климатските промени, економскиот раст и урбанизацијата. Станува збор за процес кој сè повеќе добива на интензитет. Ограничениот пристап до ладење ја намалува продуктивноста и негативно влијае врз обезбедувањето квалитетна здравствена заштита, безбедна храна и пристап до образование, со што се поткопуваат напорите на земјите за постигнување одржлив развој.

    Извор: NextMSC RAC Market Report https://www.nextmsc.com/report/room-air-conditioner-rac-market
    Покрај климатските промени, економскиот раст и забрзаната урбанизација, постојат и дополнителни фактори што придонесуваат за растот на побарувачката за ладилна опрема:

    Потребата од поголем комфор – климатизацијата станува сè поприсутна во домовите, на работните места и во автомобилите;
    Повисоки стандарди во прехранбената индустрија – се зајакнува ладниот синџир на снабдување со храна со цел намалување на загубите, продолжување на рокот на траење на производите и овозможување транспорт на подолги растојанија;
    Употреба на RAC системите за греење – топлинските пумпи сè повеќе ги заменуваат традиционалните котли и електрични греалки, поради нивната повисока енергетска ефикасност, помала потрошувачка на енергија и пониски емисии на стакленички гасови.

    Според актуелните проценки, на RAC опремата отпаѓаат меѓу 20 % и 30 % од глобалната потрошувачка на електрична енергија. Се очекува потрошувачката на енергија за ладење на глобално ниво до 2100 година да се зголеми дури 33 пати во однос на денешните нивоа и да достигне повеќе од 10.000 TWh.
    Истовремено, се предвидува дека глобалната побарувачка за електрична енергија до 2100 година ќе биде два до три пати поголема од сегашната, поттикната од електрификацијата на транспортот, греењето, ладењето и индустријата.
    Земјите во развој во Азија и Африка ќе бидат носители на најголемиот дел од овој раст, при што електричната енергија ќе стане доминантен енергетски извор за зградите, индустријата и автоматизацијата поддржана од вештачка интелигенција.
    Задоволувањето на овие потреби ќе бара изградба на бројни нови капацитети за производство на електрична енергија, развој на системи за нејзина дистрибуција и складирање, како и обезбедување огромни количини бакар и други критични минерали и суровини.

Регистрирај се и добивај новости, информации и можности од Цивика мобилитас. Испраќаме не повеќе од 1 до 2 пораки месечно.

Регистрирај се за информатор