Author: Здружение Центар за ресурси во животната средина (РЕЦ)

Извор: https://www.freepik.com/
Со зголемување на еколошките предизвици, важноста на едукацијата за управување со отпадот станува сè поважна. Човечките активности значително придонесуваат за деградација на животната средина, со последици како глобално затоплување, загадување на водите и почвата, и губење на биодиверзитетот. Иако технологијата и политиките играат значајна улога во решавањето на овие проблеми, образованието останува клучен инструмент за развивање на долготрајни еколошки навики и одговорност кон животната средина.
Образовните институции, како основни, средни училишта и факултети, имаат значајна улога во поттикнување на практично учење и одржливи практики. Тие можат да интегрираат активности за управување со био отпад преку различни пристапи. На пример, поставување на училишни компостири овозможува учениците да го следат процесот и да учат како отпадот може да се трансформира во природно ѓубриво. Лаборатории, практични часови, вклученост во иницијативи можат да им демонстираат на учениците како да сортираат и анализираат био отпад, како и како различни материјали влијаат врз времетраењето на компостирањето.

Извор: https://www.freepik.com/
Практични проекти како на пример „Од отпад до ресурс“ можат да им овозможат на учениците да го применат знаењето во училишниот двор, градина или локална заедница, користејќи органски отпад за садење зеленчук, цвеќиња или дрвца. Формирањето на зелени тимови или ученички клубови го зголемува нивното учество и чувство на припадност, а со тоа и ефективноста на активностите. Учениците можат да организираат едукативни кампањи, денови на компостирање и еко-саеми, каде ќе ги споделуваат резултатите од своите проекти и ќе ги поттикнуваат соучениците и заедницата да се вклучат.

Извор: https://www.freepik.com/
Соработката со родители, локални организации и бизниси е исто така важен аспект. Заедничките иницијативи, како демонстрации на домашно компостирање, натпревари за најдобар еко-проект или семинари за одржливо управување со отпад, ја прошируваат едукацијата и надвор од училиштето и ја засилуваат свеста во целата заедница.
Интеграцијата на овие практики во наставниот план овозможува учениците да развиваат критичко размислување, лидерски вештини и креативност, кои се неопходни за решавање на идните еколошки предизвици. Истовремено, овие активности им покажуваат на учениците дека нивните секојдневни одлуки се поврзани со здравјето на планетата и ја поттикнуваат нивната одговорност како граѓани.
Преку подигање на свеста, обликување на однесувањето и развивање чувство на одговорност, образованието создава заедници кои ја приоретизираат заштитата на животната средина. Учениците и идните генерации се поттикнуваат да усвојат практики кои придонесуваат за почиста и одржлива планета, а училиштата стануваат пример за одржливост и иновација во своите локални заедници.
Оваа статија е подготвена во рамките на проектот „Граѓански активизам за остварување на циркуларна економија во управувањето со органски отпад“, спроведуван од Центарот за ресурси во животна средина (РЕЦ) – Северна Македонија,  Еко Логик и Флорозон – Центар за еколошка демократија, со поддршка од Владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас.
Содржината на оваа статија е единствена одговорност на Центар за ресурси во животна средина (РЕЦ) – Северна Македонија, Еко Логик и Флорозон – Центар за еколошка демократија и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.
 
Автор: Јасмина Петровска, Еко Логик
 
#CivicaMobilitass, #CHinMK, Цивика мобилитас (civicamobilitas.mk)

Погледнете го промотивното видео за селекција на органскиот отпад и придобивките од селектирњето и важноста на циркуларната економија снимено и креирано со цел да се поттикне граѓанскиот ангажман, за остварување на придобивки од итна реакција за сортирање и селективно собирање на органски отпад како секундарна суровина, во функција на здрава животна средина и ублажени климатски промени. Во него учествуваа експерти од областа на управување и преработка на био отпадот, експерти од областа на заштита на животна средина, наставници и ученици од основните училишта во кои одржавме работилници. Ова видео е дел од промотивнтаа дигитална кампања со едукативно-информативни содржини за придобивките и начините за искористувањето на потенцијалот на органскиот отпад.
Ова видео е снимено во рамки на проектот „Граѓански активизам за остварување на циркуларна економија во управувањето со органски отпад” спроведен од Resource Environmental Center – REC North Macedonia, Еко Логик и Center for Environmental Democracy – Florozon .
Проектот е подржан од владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас.
 
#CivicaMobilitass, #CHinMK, Цивика мобилитас (civicamobilitas.mk)
 

На 10.02.2026 одржавме „Работилница за повторна употреба и пренамена на био-отпад за ученици“ во ООУ “Братство” во рамките на настани на отворено со караванот за демонстрирање на експерименти во училиштата. До сега  направивме работилници во 19 училишта во три општини.

Дали знаете како се добива биодизел ги прашавме учениците и зошто тој се користи?

   Што значи циркуларна економија за органскиот отпад и како секој од нас може да придонесе  за неа, ги прашавме учениците по што следеше дискусија.
Особено важно беше што имаше ученици волонтери кои веќе ја посетиле Биотехнолошката лабораторија и им покажуваа на учениците дел од експериметите заедно со Експертите.
Со ова училиште караванот на настани на отворено  за демонстрирање на експерименти во училиштата спроведен од Resource Environmental Center – REC North Macedonia, Еко Логик и Center for Environmental Democracy – Florozon заврши во општина Карпош, уште едно училиште во општина Кисела Вода и завршуваме успешно со реализација на 20 каравани на настани на отворено со караванот за демонстрирање на експерименти во училиштата споведени во рамки на проектот „Граѓански активизам за остварување на циркуларна економија во управувањето со органски отпад”.
Со караванот успешно обучивме околу 600 ученици и околу 30 наставници од основните училишта од општина Карпош, Кисела Вода и Ѓорче Петров.
 
Уште еднаш голема благодарност на сите Директори, наставници и ученици, експертите и општините кои до сега беа дел од нашите проектни активности. Меѓутоа, тука не запираме ни следат уште интересни екссперимети… следете не!
Проектот е подржан од владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас.
#CivicaMobilitass, #CHinMK, Цивика мобилитас (civicamobilitas.mk)

Што е тоа компост?
Компостот е природен органски материјал добиен со контролирано разградување на био-отпад – процес во кој микроорганизми (бактерии и габи), со присуство на кислород, влага и соодветна температура, ги претвораат органските остатоци во стабилна „почвена хумусна“ маса. Резултатот е темен, ронлив материјал со земјен мирис, кој ја подобрува структурата на почвата, ја зголемува нејзината плодност и водозадржувачка способност, и придонесува за намалена потреба од вештачки ѓубрива.
Фото: Компостирање во ров; Извор: https://www.freepik.com/
Од што се добива компост?
Компостот најчесто се добива од мешавина на „зелени“ и „кафеави“ материјали. „Зелени“ се свежи, влажни и богати со азот, како на пример остатоци од овошје и зеленчук, талог од кафе, чај, свежо косена трева, зелени листови. „Кафеави“ се суви и богати со јаглерод т.е. суви листови, слама, ситни гранчиња, струготини од необработено дрво, картон/хартија без печатени бои и пластика. Со цел постигнување максимален ефект во најкус временски период, препорачливо е  „зелените“ и „кафеавите“ материјали меѓусебно да се комбинираат во приближно балансиран однос (повеќе „кафеави“ за да нема непријатни мириси и премногу влажност). Процесот на компостирање ќе биде целисходен само доколку се исполнети следниве три услови: оптимален процент на влага на ровот (како исцедена сунѓер), периодично проветрување (кислород) и  доволно време. Во компостот не се ставаат месо, риба, млечни производи, масна храна, измет од миленици, пластика и материјали со хемиски премази бидејќи истите значително ќе влијаат врз квалитетот на органската маса.
Компостирањето во ровови (понекогаш наречено „закопување на био-отпад“ или trench composting) е едноставна, нискобуџетна и многу распространета техника, особено во дворови, градини, овоштарници и мали земјоделски парцели. Самата техника подразбира дека наместо во компостер, био-материјалот се поставува во ископан ров и се покрива со земја, каде што постепено се разградува и ја збогатува почвата директно „на лице место“.
Методот на компостирање во ровови се применува многу едноставно и е особено практичен за дворови, градини и помали парцели. Процесот започнува со избор  соодветна локација во градината или дворот, по можност на место каде што се планира садење во следната сезона – на пример во меѓуредите, по периферијата на леите или во близина на овошни дрвја. Потоа се ископува ров со вообичаена длабочина од 20 до 40 сантиметри и ширина од 20 до 30 сантиметри, при што димензиите може да се приспособат во зависност од типот на почвата и количината на органски материјал што се располага. Во ровот се додава био-материјал во слоеви, најчесто комбинација од кујнски растителен отпад и „суви“ материјали како суви листови, слама или картон, со што се обезбедува подобар баланс на материјалите и се намалува ризикот од непријатни мириси. Доколку внесениот материјал е премногу сув, може лесно да се навлажни за да се поттикне процесот на разградување. По полнењето, ровот целосно се покрива со земја – препорачливо со слој од најмалку 10 до 15 сантиметри – и земјата се набива умерено, со цел да се спречи излегување мириси и да се ограничи пристапот на животни. На крај, локацијата се означува за да се знае каде е поставен ровот. Разградувањето најчесто трае од неколку недели до неколку месеци, при што процесот е побрз во потоплите сезони; по завршување, почвата на тоа место станува потемна, поронлива и видливо побогата.

Фото: Комост ; Извор:https://www.freepik.com/
 
Оваа техника е толку популарна затоа што овозможува минимален мирис и помала појава на инсекти, бидејќи органскиот отпад е покриен со земја и не е изложен на воздух како кај купчините. Дополнително, не е потребно редовно превртување и одржување како кај класичната компостна купчина, а придобивките се директни – органската материја и хранливите елементи остануваат во зоната на коренот и веднаш придонесуваат за подобрување на почвата. Методот е особено погоден за домаќинства со двор или градина, каде што количините на био-отпад се умерени и има доволно простор за примена, при што трошоците се минимални, а не е потребна никаква специјална опрема.
За најдобар ефект, рововите треба да се планираат на безбедно растојание од бунари и водотеци и да се избегнуваат места каде што се задржува вода, бидејќи прекумерната влага може да го забави процесот и да создаде непожелни услови. Во зимски период разградувањето природно е побавно, па затоа овој метод често се користи како „инвестиција“ за пролетната сезона, кога почвата ќе биде подготвена и збогатена. Доколку се располага со поголеми количини органски отпад, практично решение е да се применува ротација – на пример, да се користи еден ров во еден период, а потоа следен ров на друга локација – со што се избегнува преоптоварување на едно место. Клучна препорака за добар баланс и побрза разградаба е секогаш покрај влажниот кујнски отпад да се додава и сув материјал како лист, слама или картон, што ја стабилизира мешавината и ја подобрува ефикасноста на компостирањето.
Оваа статија е подготвена во рамките на проектот „Граѓански активизам за остварување на циркуларна економија во управувањето со органски отпад“, спроведуван од Центарот за ресурси во животна средина (РЕЦ) – Северна Македонија,  Еко Логик и Флорозон – Центар за еколошка демократија, со поддршка од Владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас.
Содржината на оваа статија е единствена одговорност на Центар за ресурси во животна средина (РЕЦ) – Северна Македонија, Еко Логик и Флорозон – Центар за еколошка демократија и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.

Продолжуваме со кампањата за подигање на јавната свест за придобивките и начините за искористувањето на потенцијалот на органскиот отпад, погледнете како правилно се постапува со био отпад на следното видео

1⃣ Што претставува органската фракција на цврстиот комунален отпад (ЦКО)?
 

Вклучува: отпад од храна, градинарски/зелен отпад, хартиени бришачи, салфети, биоразградливи пакувања
Исклучува: пластика, метал, стакло, опасен отпад, пакување и отпад од пакување
претставува 30–50% од вкупниот ЦКО во повеќето општини → основна суровина за компостирање, производство на биогас и циркуларна економија.

 
2⃣ Како да селектираме органска фракција
Чекор 1 – Селекција на изворот во домаќинствата, и комерцијалниот сектор
 

Вообичаено се користат кафени канти или кеси за компостирање.
Јасно обележете со „ДА/НЕ“ во листата (пр. лушпи од овошје, пластика).

 
Чекор 2 – Собирање & Сортирање

Собирање од-врата-до-врата или означување на собирни точки во заедницата.
Користете паметни канти (RFID ознаки, сензори за тежина) за следење на исполнетоста.

 
Чекор 3 – Пред-третман

Механичко одвојување (отстранување на загадувачи).
Сечкање и хомогенизација пред биолошки третман.

 
Собирањето на отпад од храна од изворите на создавање, најчесто наметнува примена на сертифицирани кеси за компостирање, со цел да се спречат истекувања и собирните места да се одржат чисти. Жителите на некои земји се должни да го сортираат отпадот од храна во хартиени кеси или во разградлива пластика[1].
[1] Технички стандард за пакување, согласно Европскиот стандард EN 13432
 
3⃣ Оптимизирање на селективното собирање на органската фракција
 
Подигнување јавна свест & Образование → училишни кампањи, социјални медиуми, работилници во заедницата.
Инфраструктура → обезбедување доволно канти на јавни места.
Олеснувања → плати-колку-што-исфрлаш (помали надоместоци за оние кои правилно одвојуваат  фракции).
Мониторинг → следење на стапката на контаминација, ефикасност на собирање, учество.
Innovation → паметни канти, дигитални апликации за насочување на жителите, систем на награди.
Систем за повратни информации → (на пр., „нашата заедница успеа да пренамени 40% органски отпад овој месец“)

Пр. за контролен систем – налепници коишто означуваат неправилно постапување
 
Контроли на квалитетот за време на собирањето
Спроведувањето на контроли на квалитетот за време на услугата за собирање може да послужи како клучна алатка во спречувањето на влегувањето на физички загадувачи во постројките за органско рециклирање. Ова е особено значајно во областите каде што се користат шеми за собирање, бидејќи добро обучена екипа за собирање може визуелно да ги провери индивидуалните канти од домаќинствата. Тие можат да одбијат да ги испразнат контејнерите што не ги исполнуваат стандардите за квалитет наведени од локалниот оператор.
 
(Извор: ISWA Practitioner’s Guide_Contaminants Report 2023)
 
Оваа статија е подготвена во рамките на проектот „Граѓански активизам за остварување на циркуларна економија во управувањето со органски отпад“, спроведуван од Центарот за ресурси во животна средина (РЕЦ) – Северна Македонија,  Еко Логик и Флорозон – Центар за еколошка демократија, со поддршка од Владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас.
 
Содржината на оваа статија е единствена одговорност на Центар за ресурси во животна средина (РЕЦ) – Северна Македонија, Еко Логик и Флорозон – Центар за еколошка демократија и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.
 

На 17.12.2025 година завршивме со „Работилниците за повторна употреба и пренамена на био-отпад за ученици” во училиштата од општините Ѓорче Петров, Карпош и Кисела Вода, за оваа година. Последно во низата на настани на отворено со караванот за демонстрирање на експерименти во училиштата беше училиштето ООУ “Петар Поп Арсов”. Вкупно во период од септември до декември 2025 година реализиравме работилници во 15 училишта.
Голема благодарност до сите Директори на училиштата коишто беа учесници во нашиот караван, наставниците и учениците кои земаа учество во нашите проектни активности и се наша инспирација, да смислуваме нови предизвици и интерсни активности.
Нашите млади научници многу внимателно ги следеа и извршуваа насоките при изработка на Експертите што демонстрираат намалување на био-отпадот до успешно добивање на биодизел и органска пластика од лушпи од компири што можем да се користи за пакување на различни производи и да ја замениме пластиката.
Продолживме да учиме за циркуларна економија и нејзините придобивки од реупотребата и пренамената на органскиот отпад.

Караванот на Resource Environmental Center – REC North Macedonia, Eco – Logic и Center for Environmental Democracy – Florozon се реализира во рамки на проектот „Граѓански активизам за остварување на циркуларна економија во управувањето со органски отпад“ ќе продолжи и во останатите училишта на општините кориснички во наредната година.

Затоа, следете нè – во новата година следуваат уште многу интересни и инспиративни активности со учениците и училиштата!

Првиот чекор кон намалување на био-отпадот е да не го создаваме. Но, подеднакво важно е да ги препознаеме сите можности тој, наместо да заврши на депонија, да се претвори во корисни производи со реална вредност.

Водени од ова мото, продолжуваме со активностите од научниот караван, кој оваа седмица (вторник, 9 декември) го посети ООУ „Рајко Жинзифов“ во Драчево и одржа „Работилница за повторна употреба и пренамена на био-отпадот за ученици”.

И повторно, ги поттикнавме учениците да го соберат и донесат маслото што го користеле во изминатите денови, како и да соберат, исушат и донесат лушпи од компири.

Кој беше резултатот? Учениците самостојно изведоа два интересни експерименти за добивање биодизел и биопластика и дискутираа на тема: пренамена на био-отпадот.

Караванот на Resource Environmental Center – REC North Macedonia, Еко Логик и Center for Environmental Democracy – Florozon продолжува и во останатите училишта во општините Кисела Вода, Карпош и Ѓорче Петров. Затоа, следете нè – во новата година следуваат уште многу интересни и инспиративни активности со учениците и училиштата!

Голема благодарност до директорката на училиштето, професорките и учениците за одличната соработка.

Настаните на отворено со караванот за демонстрирање на експерименти во училиштата се реализираат во рамки на проектот „Граѓански активизам за остварување на циркуларна економија во управувањето со органски отпад“, спроведуван од Центар за ресурси во животната средина (РЕЦ) – Македонија, во партнерство со Еко Логик и Center for Environmental Democracy – Florozon.

На 10.12.2025 го посетивме ООУ “Лазо Трповски ” со мобилната опрема од Биотехнолошката лабораторија во рамките на „Работилница за повторна употреба и пренамена на био-отпад за ученици“во рамките на настани на отворено со караванот за демонстрирање на експерименти во училиштата.

Дали знаете дека од масло од семки од сончоглед, сусам, чиа можеме да добиеме био дизел?, ги прашавме учениците. Денот го поминавме со 30 ученици кои вредно работеа на експериментите за био отпад и биопластика од лушпа од компири. Волонтерите се сеќаваа како работевме во Биотехнолошката лабораторија и им раскажуваа на новите ученици.

Размислете за вашите зелени идеи за реупотреба на био отпад кои ќе ги работиме заедно во март април во Биотехнолошката лабораторија наредната година ги замоливме учениците. Секако, со возбуда ни одговорија тие.

Дали ви е сега појасно што е циркуларна економија ги прашавме на крајот?
 
Овие настани на отворено со караванот за демонстрирање на експерименти во училиштата се реализираат во рамките на проектот „Граѓански активизам за остварување на циркуларна економија во управувањето со органски отпад“ спроведуван од Центар за ресурси во животна средина (РЕЦ) – Северна Македонија во партнерство со EcoLogic и Center for Environmental Democracy – Florozon Флорозон – Центар за еколошка демократија.
 
Проектот е подржан од владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас.

Продолжуваме со настани на отворено со караванот за демонстрирање на експерименти во училиштата односно „Работилница за повторна употреба и пренамена на био-отпад за ученици” кои ги рализираме. На 5.12.2025 го посетивме ООУ “ Војдан Чернодрински” од општина Карпош кадешто триесетина ученици од основното училиште имаа можност да се запознаат со опремата од Биотехнолошката Лабораторија и заедно да изведуваме експеримети за пренамена на органскиот отпад.
Знаете ли зошто се користи биодизелот и каде ги прашавме нашите ученици, по што самите направија био дизел. Продолживме со експериментирањето и дискусијата за циркуларна економија и за намалување на отпадот.

Овие настани на отворено со караванот за демонстрирање на експерименти во училиштата се реализираат во рамките на проектот „Граѓански активизам за остварување на циркуларна економија во управувањето со органски отпад“ спроведуван од РЕЦ Македонија Центар за ресурси во животна средина (РЕЦ) – Северна Македонија во партнерство со Eco – Logic и Center for Environmental Democracy – Florozon Флорозон – Центар за еколошка демократија.

Проектот е подржан од владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас.