Сведоштво од маргините: 25 години со луѓето што системот ги заборави

Жарир Симрин е едно од препознатливите лица на теренот во ХОПС – човек кој веќе речиси 25 години секојдневно се соочува со реалноста што повеќето ја игнорираат. Неговото искуство е сведоштво за историјата на сцената на луѓе кои употребуваат дроги во Македонија – од урбаните 90-ти до денешната, многу потивка и потешка борба за опстанок и достоинство.

Каква е моменталната состојба со употребата на дроги помеѓу лицата кои ги контактираш на терен. Дали се разликува од порано? Кои дроги се користат најчесто и како се користат?

Порано, сцената беше комплетно поинаква. Луѓето што користеа дроги не беа на маргините како денес. Тоа беа лица од средната или повисоката класа, млади што излегуваа на концерти, патуваат, слушаат добра музика, беа уметници, глумци, тату артисти, графитаџии итн.

Најчесто се користеше хероин и канабис — канабисот беше наш, од Струмица, Радовиш, или доаѓаше од Албанија и Бугарија, а хероинот, особено во 90-тите, беше со чист „квалитет“и доста квалитетен. Други дроги немаше многу — одвреме-навреме некој познаник ќе донесеше ЛСД, некоја таблета или микродот од западните земји, обично од некоја журка или фестивал.

Со хероинската епидемија која го зафати периодот од 1992 до 2000 година, зависноста се рашири. Хероинот стана дел од секојдневието на многумина, а сцената се претвори во нешто сосема друго. Но денес, две и пол децении подоцна, хероинот речиси исчезна. Ретко кој го користи. Луѓето што тогаш беа зависни, сега се воглавно на метадон или не се помеѓу нас, со секоја чест на исклучоците.

Терапија која трае и по дваесет години. Метадон кој треба да помогне, но всушност те врзува уште посилно — не само за супстанцата, туку и за системот, докторот, рецептите, контролните прегледи. Наместо слобода, добивме долгорочна институционализирана зависност. Зборот “Дилер” се замени со зборот ”Доктор”.

Малкумина знаат дека кризата од метадон е многу потешка од онаа од хероин — трае и по триесет па и повеќе дена, со болки, несоница, вознемиреност. Од хероин се „кине “за седум дена, од метадон – речиси никогаш целосно, т.е. со многу поголем напор.

А сцената што ја гледаме денес е драстично поинаква. Повеќето луѓе што користат дроги не се дел од урбаната субкултура што ја паметам. Сега тоа се лица со долготрајна терапија, кои често го инјектираат метадонот што го добиваат на рецепт. Некои го мешаат со дијазепам ампули – комбинација што предизвикува тешки здравствени компликации, тромбози, инфекции, па дури и ампутации.

Во последниве години, се појави и нова лоша навика – пушење кокаин на шише, односно крек. Брз, скап, суров. Со една доза можеш да се почувствуваш непобедлив, а веќе следниот ден – уништен, задолжен, без волја. Тоа е спирала од која малкумина излегуваат.

Она што некогаш беше бунт, експериментирање или потрага по нешто повеќе, денес е претворено во хронична зависност управувана од системот. А системот не лекува – само одржува. И додека така „се одржуваме“, исчезнува цела една генерација која некогаш веруваше дека животот може да биде нешто повеќе од секојдневна доза.

Што се случува со луѓето кои ги контактираш повеќе од 20 год. на терен? Со какви проблеми се соочуваат? Постои ли решение за истите?

Јас со оваа проблематика не сум поврзан само лично, туку и професионално. Веќе 25 години работам како теренски работник и асистент за размена на опрема во ХОПС – Опции за Здрав Живот – Скопје, организација која работи со маринализирани групи на луѓе, лица кои користат дроги, најчесто опијати – метадон и хероин, сексуални работници/чки, итд.

Последниве години работите се многу променети. Клиентите кои ги среќавам на терен веќе се во поодминати години, од 40 до 60 години. Повеќето се со нарушено здравје и во крајно тешка економска состојба. Немаат родители, често се оставени сами на себе. Немал е бројот на оние кои се бездомници или живеат во субстандардни услови – по напуштени куќи, подруми, импровизирани засолништа.

Голем дел од нив се борат со длабока венска тромбоза, отворени рани, декубити и хронични инфекции. Тоа се луѓе на кои им е потребна вистинска медицинска грижа, во болнички услови. Но системот ретко ги гледа како пациенти – почесто ги гледа како проблем.

Дискриминацијата од здравствените институции е огромна. Во болници ги одбиваат, ги понижуваат, не сакаат да им пријдат, ги оставаат да чекаат додека состојбата не стане критична. Законот, пак, дополнително ги гуши – доволно е полицијата само да посочи, а обвинителството ќе најде начин да те осуди. Без докази, без контекст, без разбирање.

Во меѓувреме, дел од тие луѓе инјектираат метадон што го добиваат на рецепт – често во комбинација со дијазепам ампули, што предизвикува тромбози, инфекции и сериозни оштетувања на телото. Други преминуваат на пушење кокаин на шише, односно крек. Брз, скап, суров. Со една доза се чувствуваш како крал, а следниот ден веќе си уништен, задолжен, без надеж.

Денес сцената е распарчена. Го нема заедништвото од 90-тите, ја нема солидарноста, ја нема идејата дека нешто може да се смени. Луѓето се оставени сами со своите шишиња, шприцеви и апчиња. Институциите формално постојат, но суштински – НЕ.

Она што тогаш беше бунт, експериментирање или потрага по нешто повеќе, денес е претворено во хронична зависност, системски управувана. А системот не лекува – само те одржува. И така, тивко и незабележано, ден по ден, исчезнуа една цела генерација, генмерација која што некогаш веруваше дека животот може да биде нешто повеќе од ова што го гледаме и не опкружува, системско труење на се што е природно, во име на прогресот.

Што се случува со програмите за рамена на опрема за инјектирање во Македонија? Нашата земја важеше за пример и според бројот на овие програми и покриеноста на лицата кои инјектираат, но и затоа што како земја бевме пример во регионот за преземање на одговорноста за нивно финансирање по заминувањето на Глобалниот фонд.

Ах, тоа е најболниот дел.
После толку години работа на терен, најтешко е да гледаш како нешто што некогаш беше пример за регионот – полека умира. Во последните 15 години, немавме ниту еден позитивен клиент на ХИВ кој инјектира дроги. Македонија беше препознаена и на меѓународно ниво. ХОПС доби кристална плакета од АИДС Виена, како организација која одржала најниска ХИВ преваленца меѓу лица кои инјектираат дроги во целиот регион. Тоа беше голем успех – не само за нас, туку и за државата. Но кога Глобалниот фонд се повлече од Македонија во 2017 година, државата презеде обврска да ги финансира програмите. Наместо тоа, од година во година само ги кратеа фондовите. Со секој нов министер – нова свита, ново претставување, ново „објаснување“ за програми кои одамна се усвоени и треба да се тераат постојано, ако сакаш успех.

До оваа година, 2025, буџетот ни е намален за 75%. Сите дроп-ин центри се затворени. Повеќе нема место каде луѓето можат да дојдат, да разговараат, да добијат чиста опрема, совети, поддршка. Денес работиме само теренски, со едно возило што кружи низ Скопје. Разнесуваме медицинска опрема и материјали за инјектирање, се обидуваме барем малку да го задржиме достоинството на луѓето што општеството одамна ги избриша.

Иако сцената денес е распарчена, ние остануваме. Не од навика, туку од верба за промена, дека ова не е завршена приказна. Зашто зад секој шприц има човек, а зад секој човек има живот вреден за спасување. И додека институциите го забораваат тоа, ние сме тие што сè уште им тропаме на врата – и нема да се откажеме.

Што мислиш за последните промени во законот со кои поседувањето за лична употреба се казнува парично (административно, а не кривично)? Какви резултати очекуваш од истите?

Најискрено, немам очекувања од системот и законите што се носат само за да им помогнат на оние што ги носат. Пример: „легализацијата“на канабисот — толку нелогична и лицемерна политика. Може да имаш цела плантажа и килограми да поседуваш, но ако имаш џоинт, ќе имаш проблем. Како? Тоа не е политика што ги штити луѓето — тоа е политика што создава конфузија и неправда. Таквите мерки не ги решаваат проблемите; ги прикриваат и ги продлабочуваат.

Кажи две работи што би сакал да ги видиш во Македонија, а се однесуваат на поддршка на луѓето кои употребуваат дроги и програмите за намалување штети?

Декриминализација и да се подобри социо-економската и здравствената заштита. Луѓето треба да имаат поддршка, а не казна. Државата треба да инвестира во образование, превенција, лекување и рехабилитација — никако во апсење и стигматизација, зашто така проблемот се продлабочува.

The post Сведоштво од маргините: 25 години со луѓето што системот ги заборави appeared first on ХОПС.

Оваа вест изворно е објавена на веб-страната на Здружение ХОПС – Опции за здрав живот Скопје