15 март – Светски ден на правата на потрошувачите

15 март – Светски ден на правата на потрошувачите

Фер и одговорна вештачка интелигенција за потрошувачите

 Движењето на потрошувачите во светот претставено преку Светската потрошувачка организација (Consumers’ International) секоја година го одбележува 15-ти март – Светскиот ден на правата на потрошувачите, со цел подигање на глобалната свест за правата и потребите на потрошувачите. Преку одбележувањето на овој ден се претставуваат барањата за почитување и заштита на правата на сите потрошувачи  а воедно се иницираат теми за  пазарните злоупотреби и социјалните неправди кои ги поткопуваат тие права.

Светскиот ден на правата на потрошувачите е глобално признат со поддршка од Обединетите нации и други меѓународни актери. Повеќе од 40 години Consumers International води кампањи за правата на потрошувачите обединувајќи го потрошувачкото движење во заедничките активности. Членовите на оваа организација помагаат да се избере темата на кампањата секоја година, со цел да помогне во мобилизирање на организациите кои ги заштитуваат правата на потрошувачите во една глобална акција за третирање на важни теми и горливи  прашања кои влијаат на потрошувачите и нивните права. Оваа година во центарот на внимание е вештачката интелигенција (ВИ), преку кампања: „Фер и одговорна вештачка интелигенција за потрошувачите“. Организацијата на потрошувачите на Македонија како членка на Consumers International веќе трета  деценија се приклучува на кампањите на  Consumers International. .

Се поставува прашањето: Што ќе донесе новото европско законодавство за вештачка интелигенција?

Законот за вештачка интелигенција, кој беше формално усвоен  на 13 март 2024 година од  страна на Европскиот  парламентот , е клучен дел од пошироката регулатива на Европската унија за дигитална трансформација и е тесно поврзан со целите на пакетот за дигитално законодавство на ЕУ, кој се состои од Закон за дигитални пазари и Закон за дигитални услуги. Целта е да се обезбедат подобри услови за развој и користење на Вештачка интелигенција (ВИ), како и безбедност, транспарентност и недискриминација  од страна на овие системи. Законот ги дефинира системите за вештачка интелигенција според нивото на ризик, воведувајќи нови правила за високоризични системи и идентификувајќи случаи на употреба на вештачка интелигенција кои треба да бидат целосно забранети, како што е биометриска идентификација на јавни места.

Законот за ВИ ги дефинира обврските за провајдерите на ВИ и ги дели во четири категории.

Овој пакет на акти е  фокусиран на создавање поправедна и побезбедна дигитална средина. Тоа е првото сеопфатно законодавство во светот.

1 – Неприфатлив ризик

  • Когнитивно-бихејвиорална манипулација
  • Социјално бодување
  • Биометриски системи
  • Далечинска идентификација во реално време

2 – Високо ниво на ризик

Безбедност на производот: ВИ системи во играчки, авиони, автомобили, медицински  производи, лифтови…

Посебни области: Биометриски системи, оценување, вработување, толкување, примена и спроведување на законодавството.

3 – Ограничен ризик

Минимални барања за транспарентност заради информирано донесување одлуки.

Системите за интерфејс кои манипулираат со содржина со слики, звук или видео (т.е. длабоки фејкови- deepfake).

4 – Генеративна вештачка интелигенција

Барања за транспарентност: означување на потеклото на содржината.

Спречување на нелегална содржина.

Објавување на резимеа на податоци заштитени со авторски права.

  1. Системите со неприфатлив ризик се сметаат за закана за луѓето и се забранети, со некои исклучоци се дозволени во случаи на спроведување на законот.
  2. Системи со висок ризик се оние кои имаат негативно влијание врз безбедноста или основните права. Тие ќе се оценуваат пред да влезат на пазарот, а потоа редовно во текот на целиот животен циклус.
  3. Системите со ограничен ризик мора да го информираат корисникот дека имаат интеракција со вештачката интелигенција за да може да одлучи дали сепак сака да продолжи да ги користи.
  4. Системите со ниско или минимално ниво на ризик нема да подлежат на дополнителни обврски, но се предвидува креирање на етички кодекс. Ова, исто така, ќе ги поттикне давателите на системи со ниско или минимално ниво на ризик доброволно да ги следат сите обврски што давателите на системи со високо ниво на ризик се обврзани да ги почитуваат.

Генеративниот интерфејс ќе мора да биде пред сè транспарентен, понапредните модели треба да подлежат на темелна проценка на нивната состојба, а нивните провајдери ќе мора да ги пријават сите сериозни инциденти до Европската комисија.

Затоа, законодавството како Законот за кориснички интерфејси е чекор во вистинската насока, но тоа е само првиот чекор. Постојаното следење, управување и прилагодување на законодавните рамки за да се задржи чекор со брзиот технолошки напредок е од клучно значење.

Притоа, мора да се посвети внимание на трите фази на развој и употреба на генеративна  ВИ.

Законот  за ВИ, вклучи специфични одредби кои се однесуваат на вештачката интелигенција за општа намена (GPAI, Chat GPT).

Моделот GPAI претставува системски ризик доколку има големо влијание или значително влијание врз внатрешниот пазар поради неговиот досег. Давателите на GPAI модели со системски ризик се соочуваат со дополнителни обврски насочени кон идентификување и ублажување на тие ризици и обезбедување на соодветно ниво на заштита на сајбер безбедноста. Обврските за давателите на GPAI се применуваат откако моделите ќе бидат пласирани на пазарот.

Она за што се грижиме: развој на ВИ

Потрошувачите и потрошувачките организации се загрижени за начинот на кој се развива корисничкиот интерфејс и како добива податоци за неговото функционирање.

На генеративните ВИ модели им требаат, а воедно и користат големи количини на податоци за нивна обука, учење и креирање на нови содржини, врз основа на кои препознаваат поединечни обрасци и структури. Содржината создадена на овој начин може да биде текст, слики, аудио или видео клипови, кои обично се многу слични на содржината генерирана од човекот.

ChatGPT, Midjourney, Stable Diffusion и DALL-E се меѓу најпознатите генеративни ВИ услуги. Компаниите како Мајкрософт (Microsoft), Гугл (Google) и Снепчет (Snapchat) веќе ја вградија технологијата во нивните услуги, вклучувајќи пребарувачи, обработка на текст и разговор.

Затоа треба да се посвети многу внимание на прашањето како се градат моделите на ВИ, на кој начин се развиваат и дали овој начин е фер за потрошувачите.

Дали податоците што се користат за обука на моделот на кориснички интерфејс се собрани законски и со согласност на луѓе или сопственици на интелектуални права?

Дали е етички човечкиот труд кој ги означува и категоризира овие податоци?

Програмерите треба да бидат отворени и транспарентни за тоа како создаваат алатка за кориснички интерфејс што ќе ја користат потрошувачите, исто како што етикетирањето на производите им помага на луѓето да разберат што има во нивната храна, текстил или лекови.

Она за што се грижиме: користење на ВИ

Моделите за кориснички интерфејси мора да им бидат понудени на потрошувачите за употреба на начин што ќе осигури дека потрошувачот и заштитата на неговите права се на прво место. За правилно да ги заштитиме потрошувачите, треба да знаеме какво влијание ќе има моделот на ВИ врз општеството кога станува збор за пазарот.

Во оваа насока се води  дебата меѓу стручната јавност за тоа дали моделите на ВИ достапни за потрошувачите треба да бидат со отворен код (изворниот код на моделот е отворен за јавноста и достапен за употреба од сите) или затворен извор (тие се приватни и достапна само за развивачите на одреден модел).

Сепак, важно е да се осигура дека програмерите ги откриваат ризиците како дизајните може да ги претставуваат кон потрошувачите или општеството во целина, и да им се дозволи на истражувачите или агенциите за спроведување на законот самостојно да ја потврдат нивната етика и безбедност.

Работите можат да се решат само рака под рака, така што органите за спроведување на законот мора да ги имаат сите потребни ресурси и овластувања за да го следат технолошкиот развој и да преземат мерки против компаниите кои користат генеративна вештачка интелигенција без да се придржуваат кон законот.

Моделите за интерфејс имаат потенцијал да воведат нова ера на дезинформации бидејќи сега е полесно од кога било да се измамат луѓето со нив. Генеративниот интерфејс може да создаде измамнички снимки (deepfakes), кои се популарна алатка на измамниците, особено за време на избори, како и лажни аудио снимки и слики.

Сето ова е евтино, лесно достапно и многу пософистицирано и пореално отколку во минатото. Исто така е полесно да се направи, бидејќи не треба да бидеме експерти во областа на ВИ или програмирање.

Ова може да предизвика голема штета на поединците, ранливите групи и општеството воопшто, бидејќи користењето на такви модели го отежнува откривањето на измама. Ова е нешто против што сите треба да се бориме.

За што се грижиме: Одговорност за ефектите од технологијата на ВИ

Ако технологијата со вештачка интелигенција треба да биде корисна  работа и ако сака да го поддржи процутот на поединците и општеството наместо да го поткопа, императив е не само да се стекне подлабоко разбирање за нејзиното влијание врз човековите права и основните слободи, туку и внимателно да се разгледа прашањето кој треба да биде одговорен за неговите штетни последици.

Ако системот за кориснички интерфејс создава проблем за човек, кој е виновен и кој треба да го поправи?

Многу е напишано за потенцијалот на корисничкиот интерфејс и другите технологии за неправедно дискриминација или промовирање на пристрасност, но помалку за тоа кој треба да одговара.

Во иднина, алгоритмите за вештачката интелигенција ќе носат сè повеќе одлуки во име и за луѓето, како што се кредити, здравствена заштита, осигурување или вработување, така што треба да обезбедиме сигурни процеси за решавање на проблемите што веќе се појавиле и ќе се појават. Ќе треба да се воспостават одредени нивоа на одговорност во индустријата, владата и граѓанското општество, а ќе треба да се воспостават жалбени постапки и други средства за предизвикување одлуки донесени од алгоритми за вештачка интелигенција.

Прашањето за одговорност го вклучува и прашањето за правото на надомест на потрошувачите, откривањето на владините барања за пристап до податоците и потенцијалното прекршување на интелектуалната сопственост.

Ерата на генеративниот интерфејс, во која светот брзо влегува, се карактеризира со многу можности, но и предизвици.

Со создавање на средина на транспарентност, отчетност и соработка, можеме да се осигураме дека оваа влијателна технологија е алатка за унапредување и овозможување успех во дигиталниот свет.

Тука мора да бидеме свесни дека иднината на генеративниот ВИ не е однапред одредена,  од нас зависи дали навреме ќе го подвлечеме правецот на неговиот развој со одговорност и посветеност на благосостојбата на сите чинители.

Продолжи со читање

  • YMLP 2026 – лидерство, самодоверба и незаборавни искуства

    Последни новости YMLP 2026 – лидерство, самодоверба и незаборавни искуства Од 8 до 11 јули 2026 година, група средношколци од различни градови низ Македонија се собраа во Битола на кампот YMLP 2026 (Young Men’s Leadership Project) – лидерско и авантуристичко искуство организирано од ИМКА Македонија во партнерство со волонтерите на Мировниот корпус, алумни и локални волонтери. Иако со помал број учесници, YMLP Кампот овозможи секој млад човек да добие индивидуално внимание, да изгради искрени пријателства и да се предизвика себеси преку активности насочени кон развој на лидерски способности, самодоверба и личен раст. Во текот на четирите дена, учесниците работеа на теми поврзани со столбовите на ИМКА – личен развој, лидерство, заштита на животната средина, граѓанска одговорност и кариерен развој. Преку интерактивни работилници, тимски предизвици и практично учење, тие ги препознаваа своите силни страни, ги развиваа комуникациските вештини, учеа да решаваат проблеми во тим и размислуваа како можат позитивно да придонесат во своите училишта и локални заедници. Едукативниот дел беше надополнет со бројни рекреативни и активности на отворено. Учесниците уживаа во куглање, флег-фудбал, олимписки игри, водени предизвици и креативни активности кои поттикнуваа тимска работа и здрав натпреварувачки дух. Еден од најнезаборавните моменти беше кампувањето во Националниот парк Пелистер. Момчињата ноќеваа во шатори, се дружеа околу логорски оган со традиционалните s’mores, го поминаа адреналинскиот парк, пешачеа низ шумските патеки и заеднички решаваа симулација на авионска несреќа, активност која ги стави на тест нивните комуникациски вештини, лидерски способности и носење одлуки под притисок. За самите учесници, најголемата вредност на кампот беа пријателствата и чувството на заедништво. Еден учесник сподели: Спортските активности, огромната количина смеа меѓу нас и запознавањето нови луѓе. Друг учесник го сумираше своето искуство: Активностите беа одлични, луѓето, персоналот – сè беше одлично. Други како највпечатлив дел го издвоија престојот во природа: Кампувањето во шатори, s’mores и стекнувањето нови пријателства. Кампот на Пелистер. Влијанието на YMLP кампот продолжи и по враќањето дома, а родителите забележаа значајни позитивни промени кај своите синови. Еден родител сподели особено емотивно искуство: Мојот син не сака многу да зборува. Најчесто одговара само со ‘да’ или ‘не’ и ретко раскажува што му се случувало во текот на денот. Откако се врати од кампот, стана многу поотворен. Почна да зборува за своите планови, да бара совет и помош, а покажа и поголем интерес за локални прашања како загадувањето, отпадот, планинарските и велосипедските патеки. Почна да ми раскажува како му поминал денот и што правел со пријателите. За мене како родител, тоа е огромна позитивна промена. И други родители забележаа охрабрувачки промени: Подобрени комуникациски вештини. Порасположен, посамоуверен и полн со позитивни впечатоци. YMLP кампот е многу повеќе од четиридневно летно искуство – тој претставува почеток на подолг лидерски пат. Следната година, учесниците ќе имаат можност да аплицираат за програмата Counselors-in-Training (CiT). Оваа програма е дел од целогодишната Leaders-in-Training (LIT) програма на ИМКА Македонија, преку која младите стекнуваат лидерски, менторски, комуникациски и волонтерски вештини, подготвувајќи се да станат идни советници на камповите и лидери во своите заедници. Преку кампот YMLP, ИМКА Македонија продолжува да инвестира во младите, помагајќи им да изградат самодоверба, цврст карактер и практични лидерски вештини што ќе им овозможат позитивно да придонесуваат во своите семејства, училишта и локални заедници.

  • Соларен саем во Кичево: Сончевата енергија поблиску до граѓаните

    На 8ми август на Градскиот плоштад во Кичево се одржа Соларен саем посветен на сончевата енергија, обновливите извори и можностите што им стојат на располагање на граѓаните за поактивно учество во енергетската транзиција. Саемот беше можност посетителите на едно место да добијат практични и разбирливи информации за користењето на сончевата

  • Велешките гемиџии и извидници учесници на рафтинг манифестација “Неретва и пријателите 2026 – Битката на Неретва“

    Во периодот од 14 до 16 август 2026 год. дванаесет извидници и гемиџии на покана на рафтинг клубот “Тузлак“ од Тузла, Босна и Херцеговина земаа учество на рафтинг манифестацијата Тузла и пријателите – Неретва 2026 или Битката на Неретва. Рафтинг спустот се организираше на реката Неретва, а ние и повеќе…

  • GLOW 2026 охрабри речиси 40 млади девојки преку лидерство, авантура и пријателство

    Последни новости GLOW 2026 охрабри речиси 40 млади девојки преку лидерство, авантура и пријателство Од 1 до 4 јули 2026 година, речиси 40 средношколки од околу 15 градови низ Македонија се собраа во Битола на кампот GLOW 2026 (Girls Leading Our World) – уникатно лидерско искуство организирано од ИМКА во партнерство со волонтерите на Мировниот корпус, алумни и локални волонтери. Направен со цел да ја инспирира следната генерација млади лидерки, кампот GLOW ги обедини практичното учење, авантурата во природа и креативноста во средина каде што секоја учесничка беше охрабрена да ги открие своите силни страни, да ги поддржува другите и да ја изгради својата самодоверба. Во текот на четиридневната програма, учесничките следеа интерактивни работилници засновани на столбовите на ИМКА – личен развој, лидерство, заштита на животната средина, граѓанска одговорност и кариерен развој. Преку практични активности, тие развиваа критичко размислување, способност за тимска работа и лидерски вештини кои ќе можат да ги применуваат во своите училишта и локални заедници. Покрај едукативниот дел, програмата понуди богата палета рекреативни активности, меѓу кои креативни работилници, куглање, олимписки игри и забавни водени предизвици кои поттикнуваа тимски дух и здрава конкуренција. Еден од највпечатливите моменти беше престојот во Националниот парк Пелистер, каде што девојките кампуваа во шатори, го совладаа адреналинскиот парк, и уживаа во пешачење и истражување на шумата преку интерактивна потрага по природни богатства. Влијанието на кампот најдобро го опишаа самите учеснички: Неверојатната енергија на сите! Секоја активност беше одлично организирана, сите беа гостопримливи и пријателски настроени, а заедно доживеавме толку многу нови искуства. Најмногу ми се допадна што конечно направив работи за кои отсекогаш сум сонувала, и тоа опкружена со прекрасни девојки на моја возраст! Посебно ми значеше чувството на топлина и сигурност што го создаде просторот исполнет со жени кои се поддржуваат меѓусебно. Друга учесничка го истакна богатството на програмата: Секој ден беше исполнет со различни и уникатни активности, така што ниту еден ден не беше ист како претходниот. Советничките беа прекрасни, секогаш позитивни и полни со охрабрување. За многу девојки, токму пријателствата создадени за време на кампот останаа највредниот дел од целото искуство: Најмногу ми се допадна заедништвото што го создадовме во кампот – атмосфера исполнета со поддршка и пријателски дух. Имав чувство дека сме во еден посебен свет исполнет со љубов и добрина, далеку од суровоста што понекогаш ја носи секојдневието. А и храната беше одлична! Влијанието на кампот продолжи и по неговото завршување, а родителите забележаа позитивни промени кај своите ќерки. Еден родител сподели „Забележав дека стана поотворена и ме изненади колку многу енергична беше кога се врати дома. Ми се чини дека стекна и многу поголема храброст отколку порано. Беше пресреќна и веднаш ми кажа дека следната година повторно сака да учествува.“ Други родители истакнаа промени како: Подобри комуникациски вештини. Поголема самодоверба. Порасположена е, посигурна во себе и полна со прекрасни впечатоци. Следното лето дел од овогодишните учеснички ќе имаат можност да го продолжат своето лидерско патување преку пријавување во програмата Counselors-in-Training (CiT). Оваа програма е дел од целогодишната Leaders-in-Training (LIT) програма на ИМКА, преку која младите развиваат лидерски, комуникациски, менторски и волонтерски вештини во текот на учебната година, подготвувајќи се да станат идни советници на камповите. Преку оваа лидерска патека, ИМКА инвестира во младите не само како учесници на камповите, туку и како идни ментори и лидери кои ќе ја инспирираат следната генерација.

  • Одржана обука за академско пишување за авторите на седмото издание на „Правен фокус“

    Како дел од подготовките за седмото издание на списанието „Правен фокус“, од 14 до 16 август во Охрид се одржа обука посветена на стандардите за академско пишување. Обуката беше наменета за избраните автори кои ќе подготват стручни статии за новото издание, посветено на темата „Помеѓу […]
    The post Одржана обука за академско пишување за авторите на седмото издание на „Правен фокус“ appeared first on Myla.

  • Дневниот камп SPARK 2026 ја инспирираше новата генерација млади лидери

    Последни новости Дневниот камп SPARK 2026 ја инспирираше новата генерација млади лидери Од 23 до 25 јуни 2026 година, ИМКА Македонија го организираше дневниот камп SPARK во Битола – три незаборавни дена исполнети со авантура во природа, развој на лидерски вештини и учење преку практично искуство. Кампот беше реализиран во партнерство со Мировниот корпус, Педагошкиот факултет, Технолошко-техничкиот факултет и алумни на камповите на ИМКА. Активностите се одржуваа во шумскиот простор во близина на Педагошкиот факултет, кој овозможи безбедна и инспиративна средина за учење, дружење и стекнување нови пријателства. Во текот на трите дена, учесниците беа дел од разновидни активности инспирирани од лидерските столбови на ИМКА – личен развој, лидерство, граѓанска одговорност и заштита на животната средина. Преку искуствено учење на отворено, тимски предизвици, олимписки игри и забавни водени активности, децата ги развиваа својата самодоверба, соработката и тимскиот дух. Еден од највозбудливите моменти беше еднодневната посета на Националниот парк Пелистер. Таму учесниците ги тестираа своите способности во адреналинскиот парк, а потоа учествуваа во организирана прошетка низ шумските патеки. Овие активности ги поттикнаа да излезат од својата комфорна зона, да се охрабруваат меѓусебно, да градат отпорност и истовремено да ја запознаваат и ценат природата на Македонија. SPARK претставува прв чекор во лидерската патека на ИМКА. Како дневен камп наменет за ученици од основно образование, тој ги подготвува младите за следната фаза – лидерските кампови за средношколци Girls Leading Our World (GLOW) и Young Men’s Leadership Project (YMLP). На тој начин, учесниците добиваат можност континуирано да ги развиваат своите лидерски способности, чувството за заедница и личната одговорност. Влијанието на кампот SPARK продолжи и по неговото завршување. Во анкетите по кампот, родителите дадоа исклучително високи оценки за целокупното искуство, истакнувајќи дека кај нивните деца забележале поголема самодоверба, независност, нови пријателства и уште поголем ентузијазам за учење преку активности во природа. Нивните позитивни впечатоци се уште една потврда за заложбата на ИМКА да создава безбедни, квалитетни и трансформативни програми за млади. ИМКА упатува искрена благодарност до координаторите, советниците, персоналот и сите поддржувачи кои придонесоа за успешната реализација на SPARK 2026. Благодарение на нивната посветеност, младите добија можност да ги откријат своите потенцијали, да создадат спомени за цел живот и да ги направат првите чекори на своето лидерско патување.

Регистрирај се и добивај новости, информации и можности од Цивика мобилитас. Испраќаме не повеќе од 1 до 2 пораки месечно.

Регистрирај се за информатор