Живот под сенката на „Краста“: „Мамо, те молам спаси не, тука веќе не се дише“

Селото Пчиња број околу 760 жители. Двестества. Речиси секој утро тие се будат со тешки, остар сигнал на запалена пластика, хемикалии и гнилеж. Немаат ниту вода за пиење. купуваат. Оставени сами на себе, што може, продолжуваат да бидат направени за основниот човеково, но уставно загарантирано право – на живот. Уверени дека зад ова има профитабилни бинзис и изморени од лажните ветувања, корупција, партиски и политички поткусурувања, имало неточно мислење во системот. уште државни институции. 

Последниот пожар на „Краста“, жителите на Пчиња изготвување петиција за дислокација и целосно затворање на депонијата. Тоа, според нив, е единственото решение за проблемот.

„Мамо, те молам, спаси не, тука претходно не се дише“ 

Чадот во селото Пчиња е хронична појава. Кога се шири неподносливата миризба од депонијата, изгледа како сцена од надреален филм – прибрани сите во куќите, со затворени врати и прозорци. Нема детски џагор. Само мачна тишина. Никој не останува додека не се намалува. Ако некој има неодложна работа надвор, треба да стави гас-маска. Дури и во сопственикот двор. Тоа, според жителите, е единствената опција за „спас“. 

Најблиската куќа е воздушно оддалечена 3,5 стил од „Краста“. 

-Тоа е исто како некој да ви испушта токсичен гас дома. Немаме основни услови за живот, зборувам за условите што му се обезбедуваат со Устав на секој од нас во земјава. Загадени се и воздухот и водата и почвата. „Краста“ е „стара“ 80 години. И дива е. Порано тука се фрлаше ѓубре само од Општина Куманово, а сега се носи и отпадот од Општина Липково и Старо Нагоричане. По околу 80 тони на ден. Се фрла сè – и отпад од животинско потекло и медицински отпад. Тука се закопани и оние 300 свињи што умреа од африканска чума. Имаше еден период, не знам дали ги чувам фотографиите, кога, според наша претпоставка, беше фрлен и некој хемиски отпад од ОХИС. И тоа е минимум што знае, вели Стојан Стојковски од село Пчиња, активист и претседател на здружението „Еко-Пчиња“.

Фото: Село Пчиња од воздух; Извор: Wikipedia.org

Се случува, вознемирено додава Стојковски, овци, кози и свињи да пасат на депонијата, но и кучиња што шетаат околу, да ги разнесат закопаните животни умрени од некоја заразна болест. 

-Решение е целосна дислокација, затворање, нема да има ни претоварна станица, зашто таа претоварена станица повторно ќе се појави во депонија и повторно ќе чади. Немаме сигурни во никого, ниту во институциите, ниту во власта, зашто се што кажаа – излажаа. Државата до сега не исполни ништо од тоа што кажа. Не е ова политички, да не се размислува така. Зборувам за сите партии наназад, па и за Југославија. има трауми од ѓубрето, камионите не ставаат церади, отпадот лета по пат додека може до депонијата. Сакам да развивам туризам – но, добивам шамар од општината, од власта. Ако донесам турист од Холандија, депонијата чу, не можат да ги искажат луѓето. Ако не се реши со депонијата – се ставам и си одам, дополни Столе.

Сожителка Желка Диклиќ Илиевска, исто така, активист, има куќа во непосредна близина на „Краста“, споделува потресни сведоштва.

-Моравме да одиме на пат, да работиме во Хрватска. Тргнавме. По околу 24 часа, ноќта, доби порака од ќерка ми – „Мамо, те молам спаси не, тука претходно не се дише“. Дали размислувате како да доживеете нешто? Имаше и уште една ситуација. Кога ќе дојдете, извадете ги само работите. Ние немавме многу багаж, кога сме влегле, ги ставивме раните торба и куферот до врата. Синот и ќерката не чекаат, отклучуваат, влегуваме и затвораме врата, раскажува Диклиќ Илиевска.

„Каде да купиш воздух кога не се диши?“

Големиот кошмар за жителите на Пчиња почнуваат во летните месеци, но не престануваат во зима. Депонијата поради често гори – некогаш самозапалување на депониските гасови (метал) предизвикани од распаѓањето на органскиот отпад, некогаш е и намерно запалена за да се намали намалувањето на сметот и да пристигнат нови камиони со ѓубре.

– Буквално не тераат да се иселиме, а селото е преубаво. тука живеат млади, умни, вредни луѓе, способни. Имаме и основно училиште во кое настава посетуваат околу 70 – 75 деца. Ова е геноцид или, поточно, екоцид. Сакам тука да живеам. Мојот комплекс изградил куќа. Кого и како загрозувам со желбата да останеме овде? Купуваме вода за пиење веќе 20 години. Кога дојдов тука мислев дека тоа ми е проблем, но сега си велам – „каде да купиш воздух кога не се диши?“. Сфаќам дека водата и не ни е толкав, колку што е проблем воздухот, тема Желка.

Фото: Депонија Краста во пламен

Според неа, иако депонијата постојано „работи“ и работи е „неизгасната“, се има и периоди.

-Некогаш огнот/димот е, некогаш помал, некогаш кога врне дожд се гасне. Два дена чади, еден ден си мирен или попладне има чад, кога нема и обратно. Зависи многу и како струи воздухот. Кога ќе дувне северен ветер – ние сме на удар, кога ќе дувне северен ветер – Куманово е на удар. Ако е мирно, дат се спушта кај нас во селото, објасни активистката. 

Нашите соговорници укажуваат дека на „Краста“ уште тлее жарот од пожарот пред три години, но и покрај тоа, упорно се фрла ѓубре.

-Поминуваш на 20 метри од депонијата – жари, пече како да си до неа. Толку се тешки пожарите, а проблем е што не знае што гори. Пред три години има голем пожар, цела денија гореше и уште чади од одредени места. Цело време е неизгасната. И сега, сме во состојба кога сме во состојба, да ја блокираат депонијата, да не се појавуваат повторно, повторно да фрлаат ѓубре на жарот. Новото ѓубре повторно се пали и ние, всушност, хронично имаме проблем со димот. Посебно во делот каде што живее Желка, не се излегува на вечер, не може да се гледа, толку е загадено, студии Стојковски. 

Загадување на три фронта – воздух, почва и вода

„Краста“ не го загадува само воздухот. Токсична е и за реката Пчиња, како и за земја. При секој дожд, водата поминува низ брдото со отпад, собирајќи тешки метали (олово, кадмиум, жива) и отровни хемикалии. Тогаш, без никаков филтер или заштитна фолија на подлогата, навлегува директно во подземните води и завршува во реката Пчиња. Селаните кои со генерации се занимаваат со земјоделство и сточарство се исплашени. Дел од нив ги бунарите за наводнување на нивите со зеленчук. Не знае дали и во која мера е затруена храната што произведува и продава на пазарите во Куманово и Скопје, Желка и Стојан.  

Фото: Река Кумановка ; Извор: Интернет

-Воздухот не е загаден од депонијата, но и вода – дел е загадена од „Краста“, дел од реката Кумановка во која ѓубре (се живо и диво) фрлаат жителите на ромската населба која се наоѓа ја должи оваа река. Кумановка се влева во Пчиња и така ја загадува. А ние тука, мора да напоменам, немаме водовод, ни канализација. Таа вода, фактички, и речна и вода од депонијата, ја користиме како техничка и вода за пиење. Да не зборувам дека повеќе информации имаме и од камените кои добиваат концесии, нагласува Столе.

Тој е дециден дека досега не прави анализа на квалитетот на водата во Пчиња.

– купуваме вода за пиење. Носам од една пријателка од Куманово. Во дефицит сме и со вода за техничка употреба, па едно 100 дена од годината алишта перам мајка ми, 30 кај, село Војник. Носам, враќам. Произведуваме храна во двор, а сме на директен удар. Имаме кајсии оваа година се прашувам што да правиме со нив. Дали да јадеме. Првите домати ги изедовме. На сопствен ризик. Веруваме дека најлон-фолијата колку-толку штити, додава Желка.

Жителите на Куманово се камикази – знаат колку е сериозен проблем, а не се бунат да се реши

Столе е уверен дека кога е прашање П, сите институции ја заобиколуваат водата – не се испитуваат квалитетни. 

-Се надеваме дека со овој притисок што ќе го направиме, можеби и ќе забележиме внимание на институциите да започне да испита колку се квалитетни извори, воздухот и храната која, всушност, и тие јадат. Сите сме во ист кош. На почетокот завршуваат производите од тука и ги јадат и другите луѓе. На прво место во Куманово, ако некој е производ од Пчиња или Студена Бара сите да се грабаат да го купат, дури и прекупците лажат, го покажуваат тоа производ е од Пчиња. Имаме медитеранска клима од реката, многу убави производи, стари семиња, вкусови од детството, расад. Но, свеста кај луѓето уште не е развиена за да не знае колку е алармантна ситуација. Земјоделците живеат од тоа, а сега, сместени, нудат контаминирани производи под врвен квалитет. Бараат да се реши, но институциите имаат слух. За жителите на Куманово што да кажат: Тие се камикази – не знаат колку е сериозен проблем, но не се бунат да се одлучи. Мал дел сега потпишаа петиција, а 80 години каде беа?, студија Стој.

Борбата продолжува 

Здружението „Еко-Пчиња“ три години формално (правно) се обидува да излезе на крај со проблемот „Краста“. Активностите досега најдалекувност до вонредниот совет на Општина Куманово. 
Последниот пожар на „Краста“, и околното население како „подразбудило“, ја поддржува петтата за дислокација на депонијата. Собрани се потпишуваат не само од жителите на Пчиња, туку и од жителите на уште 10-на села: Вода, Вакав, Винце, Долно Коњаре, Но Коњаре, Биљановце,….

Фото: Протест на жители; Извор: Телма Тв

-Сите состаноци и ветувања што сме ги одредуваат надлежните, завршува со лага на крај. Јасно е како работа се кај нас – корумпирано. Од дете памтам дека останува блокиран на депонијата, но сите завршуваат со ветувања, што не се пораки. Нашето здружение „Еко-Пчиња“ е формирано за да уживаме малку и правилно да делуваме. И нашите претходници се бореле, но на друг начин. Сега ние поинаку се обидуваме. Предлагаме за трупување на земјата, воспоставување воден систем што би го спречил палењето на депонијата, преземање на некоја прашина што при големи пожари треба да се расфрла или пена која ќе го изгасне пожарот, бактерија што го разградува органското ѓубре и не дозволува да се создаде метан, предизвикува Столе.

Сомнеж дека се работи за корупција и личен интерес во случајот „Краста“, има и друг жител од селото Пчиња, кој сака да остане анонимен. Според него, единствен проблем е политиката. Тој е уверен дека „обичните луѓе“, колку граѓански здруженија и да формираат, не може да се одлучи врз креирањето на политиките, одлучувањето и одлуките.

– Никој не сака да каже дека ова е проблем и тоа е, всушност, треба. Тие што треба да решаваат и што се за тоа платени, не сакаат да го решат. Молчат оние во локалната и централната власт, за да им врви работата. ќе има работно место или нешто друго, диплома на пример од некој универзитет и ќат. тоа е прашање. Не е дека решението, но за некој ова нема профитабилен бизнис. Заради никој да не се зафати со сака. Локално самоуправи свесно го прави ова. Јас ја сакам државата, но не ги сакам властите, ги исклучувам месните заедници (како право лице) од политичкиот живот, од решавање на проблемите и прашањата. дали знаете колку здружение можеме да формираме? Но, залудно, зашто обичниот човек нема пристап во креирањето на политиките. Ова е политички и се крои во некои си штабови, во некакви канцеларии. Секои четири години се прави избор или реизбор на месни заедници. како? – Се бираме сами: Ивица, Желка, оваа, онаа – и велиме: „Вие ќе ми ја кочите ситуацијата ако е чади депонијата, а ние ќе ве избереме тука во штаб. Ние ќе дојдеме таму со советник на официјален состанок, а вие ќе имате голема месна заедница“. Извинете што сум искрен, но, така работи работа, истакнат живот на Пчиња.

Институционален пинг-понг, бирократски лавиринти, администрација побавна од распаѓањето на отпадот или лажни ветувања?

Низ годините, жителите на Пчиња организираа протести, поставуваат блокади за камионите на ЈП „Чистота и Зеленило“ и бараа(т) итна дислокација или модернизација на депонијата. Одговорите од надлежните се секогаш исти: ќе се изгради регионална фабрика за отпад во рамките на Источниот и Североисточниот регион (проектот кој со години се одложува на административните лавиринти и локални отпори)

, додека суштински проблем останува. Како што истакна Столе и Желка, само кога се врши медиумски притисок, има реакција одте, но тоа кратко трае. Додаваат и дека надлежните се ажурни само пред изборите – тогаш ќе гласаат програми и ветуваат, но потоа повторно молк – се стивнува, само чадот од „Краста“ како да стивне. 

-Во јануари бевме во АД „Водовод“, зашто Општината постојано ни вели: ние не сме надлежни за водата во Пчиња, надлежните на АД „Водовод“. Одиме во „Водовод“, ниту едно мислење: ние сме синот, таткото е Општината. И така не шетаат. Стално сме на состаноци, но без решенија. во текот, во декември, преку здружението „Мајка“ каде што сум член, го изложив проблемот со питка вода во републичкото Собрание. Пристап имав таму зашто настанот се организираше со државно поддршка, преку одредени фондации, преку ЕУ, преку Шведска амбасада, децидна е Желка.  

МЖСПП: По отворањето на регионалниот систем во Мечкуевци ќе реши деценискиот проблем со „Краста“

Министерството за средина и просторно планирање на живот (МЖСПП) е децидно, дека ќе се отвори проблемот на регионалниот систем во Мечкуевци ќе реши деценискиот проблем со депонијата „Краста“. Според Министерството, јавноста е активно вклучена во сите фази на подготовката на овој проект. Организираните се јавни расправи уште во фазата на планирање, како и во подготовка за подготовка на Студијата за оцена на влијанието врз животната средина.

-Покрај тоа, потпишани се договори со сите општини од Источниот и Североисточниот регион кои учествуваат во проектот, општината Свети Николе. Реализирани се бројни состаноци со општините, јавните комунални претпријатија, невладиниот сектор и центрите за развој на планските региони. Претставници на општините и јавните комунални претпријатија се директно и во тендерската комисија на понудите учество во тендерската комисија, што е обезбедена транспарентност и учество на засегнатите страни, вклучени од МЖСПП.

Проектот контрола на интегрирање и самодржлив регионален систем за управување со отпад во Источниот и Североисточниот плански регион. Предвидена е изградба на Централна постројка за управување со отпад во Мечкуевци, Општина Свети Николе, која ќе вклучува постројка за селектирање отпад, механичко-биолошки третман (МБТ), санитарна депонија, постројка за компостирање и зелен пункт. Дополнително, ќе бидат вградени шест локални капацитети – претоварни станици, постројки за компостирање и зелени пунктови во Штип, Виница, Куманово, Македонска Каменица, Берово и Ранковце.

-Во тек е тендерската постапка за доделување на договорите за градба (Лот 1 – Централна постројка во Мечкуевци и Лот 2 – претоварни станици). Претходната тендерска постапка беше поништена на 21 јули 2025 година, една година беше објавена понуда не ги исполни техничките барања и не беше во рамките на предвидениот буџет. Тендерот беше повторно објавен на 15 декември 2025 година, а евалуацијата на започна на 6 април и уште повеќе е во тек, истакнуваат од Министерството.

Во оваа фаза, додаде, не може да се даде прецизен рок за ставање на системот во функција, тоа зависи од завршувањето на тендерската постапка, потпишувањето на договорите и динамиката на избата.

И природните проекти во фаза не може да биде соопштена, зашто тендерската постапка е уште во тек. Согласно правилата за јавни набавки, проценета вредност е доверлива информација до завршување на цените.

-По пуштањето во функција на Регионалниот систем за управување со отпад во Мечкуевци, целиот комунален отпад од отпад ќе се транспортира до новата централна санитарна депонија. Со тоа ќе создаде услови за депонијата „Краста“ целосно ќе биде затворена и рекулирана. Затворањето и рекултивацијата се предвидува да се финансираат средства од Европската Унија преку ИПА III апликација за животна средина, децидни се од МЖСП.

Во, меѓувреме, ситуацијата со депонијата секоја година станува се поалармантна. „Краста“ ги има надминатото можности уште пред една деценија. 

Молк од Општина Куманово

-Депонијата е толку голема, што воздухот кога струи го носи димот претходно и во градот (Куманово). Порано била во пониска зона и воздушните струи оделе кон Пчиња, сега е веќе еднакво израмнета со природната височина на изворот, па димот оди во градот и се гледа врева, а никогаш никој не не слушаше, укажуваше на тоа.

Џејмс се обидел, не сме стигнале да одговориме од Општина Куманово за „Краста“ и регионален систем во Мечкуевци. Прашањата беа испратени на 25 јуни, по што стапивме во контакт и со градоначалникот Максим Димитриевски, но до 2 септември, за 2,5 месеци, не добија ништо повратна информација, ветувања дека ќе одговорите и ќе бидат испратени.

Еколошки парадокс – тивкиот егзодус на Пчиња: Опстанок или раселување?

Според МЖСПП, „Краста“ е класифицирана како депонија со среден ризик по животната средина и населението на луѓето. 

Првично замислена како „привремено“ решение и локација за составување комунален отпад со ограничен капацитет, „Краста со текот на годините“ ги надминуваат техничките и географските можности.

За разлика од посебните санитарни депонии кои се користат непропустливи подлоги (геембрани) за заштита на почвата, „Краста“ е класичен пример на „отворена рана“ во природата. Отпадот се одлага без соодветна примарна селекција и директно на почвата, изложен на влијанија.

Доколку државата и локалната самоуправа не пристапува кон итна рекултивација (затворање и еколошко пуштање) на депонирање и не се воспостави правилен систем за селекција и рециклирање, Пчиња ризикува од живописно и витално село со најголем потенцијал за органско земјоделство и рурален туризам, да се исцрпи во токсичната зона погодна.

-Додека ја чека изградбата на најавуваната централна регионална депонија во Свети Николе каде што треба да се транспортира и отпадот од Куманово, „Краста“ продолжува да расте и да тлее. Пчиња полека се претвора во еколошки егзодус. Ако итно не се користат 24-часовен надзор (за да се спречат намерните палења од страната на собирачите на старо железо) и не е отворена рекултивација (покривање и затворање) на деловите од децата, последиците по луѓето ќе бидат неповратни, предупредуваат еколошките активисти, чие трпение е при крај.  

Будни и еко-активистите од источна Македонија – депонијата во Кочани регионална корпа за отпадоци, фабрика за рециклирање отпад уште нема други

жители на Пчиња, проблем со отпадот има и Кочани. Активистите аалармираат дека во депонијата кај селото Бели се носи ѓубрето од сите околни општини и населени места.  

-Ги „собраа“ тука сите депонии, ги донесоа кај нас, фабрика за рециклирање отпадме. Нејзината котлина се гуши во ѓубре од сите страни. Сериозно сме заглавени. Другите си ги озеленија имаат, а и проект Мечкуевци многу бавно се реализирани. Кај нас сега, завршува сиот отпад, има Ана Симонова, претседател на здружението „Грин.орг“.

Според неа, добро е тоа што претходно носењето на ѓубрето од соседните општини е регулирано со наплата, а и депонијата се одржува – се дава со био-алги и има обезбедување, поради тоа што и никој не ја потпалува.   

-Тоа беа нашите барања кои стоевме на барикадите додека не ги исполнија. Немаше повлекување. Ни се заканува дека ќе го стави градот под карантин и дека ќе се појави некоја заразна болест ние ќе бидеме криви. Сега, кога нема блокади, не дека е нешто многу почисто. Исто е. Но, имал депонијата претходно не ни чади над глава. Понатаму ќе мора да бара решение, да се реализира проектот со фабриката за рециклирање. Тоа не е единствениот спас, нагласува Симонова.

Селектиран отпад завршува на иста депонија

Во врска со селектирањето на отпадот, укажува дека и покрај посебните контејнери, ѓубрето на крај завшшува во иста депонија.

– Промени може да има системски пристап: според законите и постапките, реалните овластувања за инспекторите, одговорноста за непостапување, изградбата на центарот за управување со отпадот и здравјето едукација на населението. многу работи треба да ги преземат сите, и посебна едукација за правилна селекција на отпадот. Имаме контејнери, за тоа се избираат, но луѓето не гледаат во тоа ниту една логика за што нема каде да се однесе селектираниот отпад. Кога ќе помине ѓубраката, го собираме целиот отпад и потоа, и да е селектиран, го става во еден камион и носи на владата Депонија. И сега зошто да селектираме и да рециклираме?, вели Симонова.

Во мај може, Општина Кочани реагираше предизвикана дива депонија со над 300 метри кубни отпад од несовесни прашања. Општината упати апел да не фрла отпад на несоодветни локации. Отпадот беше отстранет за три дена, за што биле вработени повеќе од 30 тешки товарни возила.

-Ова што го гледаме не е само нечистотија. Ова е за слика колку се грижиме за во кое живееме. Нема институција што може да исчисти доволно, ако неодговореното продолжи со исто темпо, одговара на надлежните услуги на Општина Кочани.  

Најмалку 1.000 диви депонии во Македонија  

Се смета дека во Македонија има над 1.000 диви депонии и 54 нестандардни (општински) депонии кои се извршуваат, но не ги прават минималните еколошки стандарди. Предничи Скопје со околу 150 диви депонии. 

Надлежните и еколошките здруженија посочуваат дека тој број постојано варира. Многу од дивите депонии се чистат од страна на општите, но поради несовесно однесување, повторно никнуваат на истото или на нови локации.

Само „Дрис“ што го користи приближно на Скопје и примано 180.000 тони отпад годишно, е во согласност со националното законодавство.
Во ЕУ има случаи на диви депонии и тоа, претежно, во новите земји членки.

Во 2025 година собраа 0.3 % повеќе комунален отпад од 2024 година

Според Државниот завод за статистика, вкупното количество со комунален отпад во 2025 година во Македонија изнесува 639 66 тони. Споредено со 2024 година, толку количество собран комунален отпад во 2025 година забележано зголемување од 0,3 %. Зголемувањето се должи на зголемениот број на населени места во системот за колективно собирање отпад.

Голема количество со собраниот комунален отпад е забележано во Скопскиот регион, 178.953 тони или 28 % од вкупното собрание. Од тоа количество собран комунален отпад, 537.341 тон или 84 % во собранието од домаќинствата, а собрани 16 % од правни и физички лица (комерцијален отпад). 

Според видовите отпади, големиот количество собран отпад е мешан комунален отпад, 553.126 тони или 86.5 %, а најмалата количина има отпад од гума, 1.106 тони или 0.2 % од тоа количество со комунален отпад.  

Вкупното количество создаден комунален отпад во 2025 година изнесува 755,78 тони. Годишното количество создаден комунален отпад по жител во 2025 година изнесува 417 кг, што е за 4,8 % помалку од истото количество во 2024 година. 

Големото количество собран комунален отпад, 99,8 %, се исфрла на депонија. 

План за спречување на отпадот на Република Северна Македонија (2022 – 2028)

Македонија во 2022 година донесе План податоци за спречување на отпад во кои се наведени статистиките за 2020 година. Според нив, беа собрани собрани 630 086 тони комунален отпад, а количеството создаден комунален отпад изнесувало 0 33 тони или 452 кг по жител. 

Во Планот се издвојува дека само мала количина од овој се рециклира. 

-Собирањето и другите земји на цврстиот отпад е одговорност на одделните општини и причинито на отпадот вообичаено се случува на локално ниво, со депонирање, полагање отпад во или над земјата, без некоја посебна контрола. Депонијата Дрисла, која го опслужува Скопскиот регион, е единствена во земјата која е релативно добро управувана. На општите (нестандардни) депонии во руралните делови, отпадот се исфрла на страната на јавните комунални претпријатија (ЈКП), кои го прават тоа во името на нивните општини основачи. ЈКП наплаќаат надоместок од кориснички и правни лица за оваа услуга, но висината на овој надоместок не е доволна да ги покрие реалните оперативни трошоци за управување со отпадот. Главното сместување ги покрива трошоците за собирање и транспорт и се случи за повремено покривање на трошоците за вода за гаснење на пожари на нестандардни депонии кои избувнуваат спонтано. Дополнително на ова, преработка на комунален отпад и рециклирање се многу лимитирани и без организиран пристап; собирањето на материјали кои може да се рециклираат како што се хартија, пластика, акумулатори и др. во најголема мера го спроведува неформалниот сектор. Ова го предаваат за третман на лиценцираните компании. Компостирањето и анаеробната дигестија на биоразградливиот отпад генерално не се практикува во земјата. Нема организиран систем за собирање, рециклирање и оштетување на инертен отпад. Недостига и систем за собирање на отпад од земјоделие и добиток. Постојат само системи за собирање на отпадни батерии, електрична инска опрема, отпадни гуми и масла, пишува во ограничен план за заштита од отпад на отпад (2022 – 2028).  

Оваа содржина е изработена со финансиска поддршка од Agence Française de Développement (AFD) и Expertise France во рамки на проектот „Зајакнато граѓанско учество во заштита на животната средина“ имплемент од страна на македонското здружение на правници, во партнерство со Центарот за правни истражувања и анализи, – Центар за еколошка демократија. Содржината е единствена одговорност на авторите и во никој случај не може да се смета дека ги одредува стапките на Agence Française de Développement (AFD) и Expertise France.