[Aggregator] Downloaded image for imported item #52492

Заробеност на државата, отчетност и стратешка корупција во Западен Балкан: Клучни наоди од Регионалниот извештај за борба против корупцијата на СЕЛДИ 2026

Регионот на Западен Балкан не се движи кон демократска консолидација. Новите податоци од Дијагностиката за проценка на заробеност на државата (СКАД) и Системот за мониторинг на корупцијата (ЦМС) на СЕЛДИ, претставени во Регионалниот извештај за борба против корупцијата, укажуваат на три главни заклучоци. Заробеноста на државата е длабоко вкоренето низ целиот регион. Институциите за отчетност, судовите и медиумите остануваат под силно политичко и приватно влијание. Заробените институции сè повеќе стануваат влезна точка за странско авторитарно влијание.

scad

Заробеност на државата: нема движење кон демократска консолидација

scad page 1Според оценката и рангирањето на СКАД 2026, Босна и Херцеговина (75,0) и Србија (71,5) се наоѓаат во црвената зона, каде што заробеноста на државата е структурна состојба. Додека, Северна Македонија (63,6) е веднаш под црвениот праг. Црна Гора (56,1), Албанија (55,6) и Косово* (50,6) остануваат во жолтата, спорна зона.

Заробувањето на државата е во корелација и со ставовите кон Европската Унија. Трите земји со највисоки резултати за заробеност на државата бележат и најниска доверба во ЕУ: Босна и Херцеговина (58%), Северна Македонија (54%) и Србија (37%). Заробените институции не го слабеат само управувањето, туку и јавната поддршка за европскиот пат.

Поткупот останува дел од секојдневното искуство на граѓаните. Уделот на граѓани што дале поткуп се движи од 17% во Косово* до 59% во Албанија. Во Албанија, Босна и Херцеговина и Србија, граѓаните изјавиле дека во повеќето од случаите самите дале поткуп, отколку што им било побарано, што укажува на активна вклученост во корупцијата. Административната корупција останува секојдневната основа врз која почива заробувањето на државата.

Отчетност: институциите, судовите и медиумите се заробени

scad page 2Неефикасните антикорупциски политики е највисоко оценетиот институционален фактор што овозможува заробување на државата во сите пет оценувани земји. Овој фактор достигнува 76% во Босна и Херцеговина и 75% во Србија. Црна Гора покажува најголема отпорност според сите четири индикатори. Наодите ја нагласуваат потребата од премин од донесување антикорупциски стратегии кон нивно спроведување, особено во случаите на корупција на високо ниво.

Експертите го гледаат судството изложено на силно политичко и на приватно влијание. Северна Македонија бележи највисоко перципирано политичко (95%) и приватно (89%) влијание врз правосудниот систем, а потоа следуваат Србија и Босна и Херцеговина. Дури и во Црна Гора, предводникот во регионот на патот кон ЕУ, половина од експертите гледаат несоодветно политичко влијание врз судовите.

Ниту една земја во регионот не ја достигнува барем средината на скалата за независност на регулаторите и независност на медиумите. Албанија бележи највисок резултат, 48% во двете категории. Додека, Србија е блиску до нула, со 3% за независноста на регулаторите и 6% за независноста на медиумите.

Стратешка корупција: заробените институции како влезни точки за странско влијание

scad page 3Јавните набавки сочинуваат помеѓу 8,8% и 16,5% од БДП во регионот, што ги прави владите најголем набавувач во многу сектори. Сепак, понудите со еден понудувач се претворени во норма. Во Босна и Херцеговина, Црна Гора и Србија, околу половина од сите постапки за набавки привлекуваат само еден понудувач.

Странските актери ги искористуваат домашно заробените институции како влезни точки за контрола. Загриженоста е најголема во Србија. Таму 87% од експертите сметаат дека инвестициите од земји надвор од ЕУ и ОЕЦД се политички мотивирани, а 83% веруваат дека странски субјекти надвор од ЕУ контролираат сектори од економијата. Следува Босна и Херцеговина, со 63% и 73%, соодветно.

Повеќето граѓани се сомневаат дека корупцијата може значително да се намали. Големи мнозинства во Албанија (76%), Северна Македонија (67%) и Босна и Херцеговина (66%) веруваат дека тоа не е можно. Косово* е исклучок: 63% од граѓаните таму гледаат простор за промени.

Наодите покажуваат ланчан самозасилувачки циклус. Секојдневнот поткуп ги одржува заробените институции. Заробените институции ги покоруваат судовите, регулаторите и медиумите. Слабата отчетност, пак, ја отвора вратата за политички мотивирани странски инвестиции и ја еродира јавната поддршка за интеграцијата во ЕУ. Прекинувањето на овој циклус бара спроведување на постојните антикорупциски обврски, вистински независни судства и регулатори, како и транспарентни и конкурентни јавни набавки.

Преземете ги инфографиците
Преземете го Регионалниот извештај

*Овој назив не ги прејудицира ставовите за статусот и е во согласност со Резолуцијата 1244/1999 на Советот за безбедност на ОН и Мислењето на Меѓународниот суд на правдата за прогласувањето на независноста на Косово.

Оваа вест изворно е објавена на веб-страната на Македонски центар за меѓународна соработка

Продолжи со читање

  • До кога оваа држава ќе создава и ќе штити насилници? – реакција на Мрежа за заштита од дискриминација, Платформа за родова еднаквост и Национална мрежа против насилство врз жени и семејно насилство

    Уште колку жени треба да бидат убиени за да се демонтира овој систем поволен за насилници, а погубен за жените? Уште еднаш јавноста со ужас […]

  • Климатска акција – каде е најпотребна?

    Кога температурите растат, некои семејства можат да го разладат домот, додека други мора да избираат меѓу повисока сметка за струја и уште една ноќ во прегреана соба. За луѓето што работат на отворено, пак, жештината често е неизбежен дел од работниот ден. Истиот топлотен бран носи различен ризик, во зависност

  • Меѓу формална усогласеност и недостиг на суштински реформи

    Коментар по повод Извештајот на Европската комисија за Република Северна Македонија, од 4 ноември 2026 година Европската комисија повторно не констатира назадување во ниедна област, односно поглавје, но напредокот останува објективно незадоволителен, а македонскиот пристапен пат е во состојба на тапкање во место. Иако во однос на претходната година е забележан барем мал напредок на […]
    The post Меѓу формална усогласеност и недостиг на суштински реформи appeared first on EPI.

  • ВРАЌАЊЕ НА ПРИРОДНИТЕ СРЕДСТВА ЗА ЛАДЕЊЕ

    Со зголемениот фокус на енергетската ефикасност и заштитата на животната средина, природните средства за ладење повторно добиваат сè поголемо значење во современите системи за ладење. Строгите европски регулативи и потребата од одржливи технолошки решенија го забрзуваат преминот кон технологии кои имаат помало влијание врз животната средина, а истовремено нудат висока ефикасност и долгорочна економска исплатливост.

    На почетокот на воведувањето на првите ладилни уреди околу 1900 година, како средства за ладење се користеа природните и лесно достапни хемиски соединенија-амонијакот NH3 и јаглеродниот диоксид CO2. Во 20-тите и 30-тите години од XX век се појавуваат CFC и HCFC соединенија. Во 80-тите години беше потврдена штетноста на средствата за ладење врз озонската обвивка на земјата по што тие се заменуваат со  HFC и HFO соединенија и нивните смеси.
    HFCs, или флуорираните јаглеводороди, и покрај тоа што немаат потенцијал на осиромашување на озонската обивка, имаат значителни потенцијали на глобално затоплување, делувајќи како стакленички гасови. Токму затоа, преку Кигали Амандманот кон Монтреалскиот Протокол за супстанциите што ја осиромашуваат озонската обвивка, светот се обврза на значително намалување на нивната потрошувачка, па дури и нивно целосно исфрлање од употреба, како што се пропишува со Директивата на ЕУ 2024/573. Денес, природните флуиди за ладење се сметаат за најдолгорочно решение, бидејќи имаат минимален потенцијал на глобално затоплување – GWP (Global Warming Potential) и потенцијал на осиромашување на озонската обвивка – ODP (Ozone Depletion Potential
    Во природните флуиди спаѓаат: R-290 (пропан), R-600a (изобутан), R-744 (CO₂) и R-717 (амонијак). Поради нивната висока запалливост, употребата на првите два флуида е ограничена на мали ладилни уреди, додека јаглеродниотдвооксид и амонијакот имаат широка примена во големите системи за ладење.
    Амонијакот (NH3 или R-717), е природен флуид кој главно се користи во големи индустриски постројки или ладилници поради неговите одлични термодинамички својства кои овозможуваат постигнување многу ниски температури  Овие системи, благодарение на нивната големина, овозможуваат високи перформанси и ефикасност.
    Главните придобивки од системот за ладење со NH3 се:

    Повисоки перформанси: во споредба со други гасови, како што се R-290 и CO2, за големи индустриски ладилни системи.
    Висока енергетска ефикасност: јa намалува потрошувачката на електрична енергија и овозможува побрз поврат на инвестицијата.

    Лесно управување и безбедност: се карактеризира со сигурна работа под строги законски регулативи, при што секој дефект или протекување брзо се открива поради неговиот специфичен мирис.

    Одржливост: тоа е природен флуид со нула GWP и ODP.
    Економичност: ниската цена и широка достапност го прават најисплатлива финансиска опција.
    Оптимизиран дизајн: употребата на цевки со помал дијаметар во системот за ладење овозможува намалено полнење со средство за ладење, енергетски ефикасни компоненти и дизајн.
    Здравствена сигурност: системот не користи вода, со што целосно се елиминира ризикот од појава на бактеријата легионела.

    Суперкритичниот јаглерод двооксид (sCO2) е флуидна состојба на јаглерод двооксид кога тој се одржува на или над неговата критична температура и критичен притисок (304.128 K, 30.9780 °C, 73.773 bar).  Во оваа состојба, тој се шири како гас, но притоа има густина како течност. Системите за ладење во кои состојбата на CO2 се менува над и под критичната точка се нарекуваат транскритични CO2 (R-744) системи за ладење. Водени од строгите регулативи на ЕУ за флуорираните гасови, тие станаа доминантна, стандардна технологија за нови инсталации во супермаркетите низ цела Европа. До 2025 година, над 111.650 европски малопродажни објекти за храна користеа транскритични CO2 системи. Клучни пазарни трендови во Европа (2026):

    До 2024 година, речиси 30% од европските малопродажни места за храна ја усвоија транскритичната CO2 технологија, зголемувајќи го бројот од 68.500 во 2023 година на над 90.000 во 2024 година.
    Првично фаворизирана во земјите со поладна клима (Северна Европа), технологијата сега е стандардна низ цела Европа, вклучително и во потоплите јужни региони благодарение на подобрената ефикасност.
    Големите синџири на супермаркети забрзано ја менуваат технологијата. На пример, TESCO веќе имаше над 1.000 транскритични CO2 продавници во Велика Британија до 2022 година, а Schwarz Group (Lidl/Kaufland) има 4.800 продавници со ладилни уреди кои користат CO2 или пропан технологија од 2024 година.
    Регулативите на ЕУ дополнително го стимулираат некористењето на средства за ладење со висок GWP.

  • ГЛОБАЛНАТА ПОТРЕБА ЗА ЛАДЕЊЕ ЗАБРЗАНО РАСТЕ: ШТО ПОКАЖУВААТ ПРОГНОЗИТЕ ДО 2050?

    Поради климатските промени, порастот на температурите и зголемувањето на животниот стандард во многу земји, побарувачката за уреди за ладење бележи континуиран и значителен раст на глобално ниво. Климатизацијата повеќе не се смета само за прашање на удобност, туку сè почесто станува неопходност за безбедно и квалитетно живеење, особено во урбаните средини и регионите изложени на екстремни горештини.

    Според проценките на International Energy Agency (IEA), бројот на клима уреди во светот би можел да порасне од околу 1,5 милијарди во 2015 година на дури 5,5 милијарди до 2050 година. Истовремено, бројот на ладилници во домаќинствата се очекува да надмине 2 милијарди уреди. До 2050 година, речиси две третини од домаќинствата во светот би можеле да располагаат со некаков систем за климатизација.

    Извор: International Energy Agency (IEA), The Future of Cooling. https://www.iea.org/reports/the-future-of-cooling
    Најголемиот дел од овој раст ќе доаѓа од земјите во развој, пред сè Кина, Индија и Индонезија, каде што растечката средна класа и урбанизацијата создаваат сè поголема побарувачка за решенија за ладење. Овие три пазари заедно се очекува да претставуваат околу половина од вкупниот глобален број клима уреди до 2050 година.
    Сепак, ваквиот тренд носи и сериозни предизвици. Без значителни подобрувања во енергетската ефикасност, потребата од електрична енергија за ладење простории би можела да се зголеми повеќе од три пати до 2050 година. Тоа би значело дополнителна потрошувачка на електрична енергија еквивалентна на денешната вкупна потрошувачка на Кина и Индија заедно.
    Затоа, развојот и примената на енергетски ефикасни технологии, паметни системи за управување и еколошки прифатливи решенија за ладење ќе бидат клучни за намалување на енергетскиот притисок и постигнување на глобалните цели за одржлив развој и намалување на емисиите на стакленички гасови.

Регистрирај се и добивај новости, информации и можности од Цивика мобилитас. Испраќаме не повеќе од 1 до 2 пораки месечно.

Регистрирај се за информатор