РЕФОРМИТЕ ВО ВИСОКОТО ОБРАЗОВАНИЕ: ДАЛИ СЕ ЗАГРОЗУВААТ ПРИВАТНИТЕ НАУЧНИ ИНСТИТУТИ?

ОдBirc 18/05/202618/05/2026

Дебатата околу реформите во високото образование во Северна Македонија влегува во сè поинтензивна фаза, додека новиот предлог-закон за високо образование и законот за научно-истражувачка дејност продолжуваат да предизвикуваат реакции од академската заедница, универзитетите и експертите од оваа област. Во центарот на дискусиите остануваат критериумите за академско вреднување, универзитетската автономија, статусот на приватните научни институти и влијанието што законските измени би можеле да го имаат врз иднината на универзитетскиот и научниот систем во земјата.

Обработената верзија на предлог-законот за високо образование, откако го помина и вториот филтер во електронскиот систем „ЕНЕР“, сè уште се наоѓа во владина процедура. Ова го потврди првиот заменик-претседател на Владата, Беким Сали, кој истакна дека во актуелниот нацрт се направени значајни измени со цел законот да биде поприфатлив за академската заедница и засегнатите страни. Една од најдискутираните измени се однесува на укинувањето на Х-индексот како основен критериум за напредување и оценување на академскиот кадар.

Според Сали, реакциите на професорите и универзитетите директно влијаеле врз корекцијата на првичните одредби. Тој нагласи дека Х-индексот повеќе нема да биде основен критериум, туку само дополнителен елемент во случаи кога постои внатрешна конкуренција меѓу кандидатите. На овој начин, Владата има цел да избегне дискриминација на професорите кои немаат еднакви можности за меѓународни публикации или пристап до списанија со висок импакт-фактор.

Оваа изјава на првиот заменик-претседател на Владата беше дадена за време на панел-дискусија организирана на Универзитетот „Мајка Тереза“ во Скопје, на тема „Институционална консолидација и законодавство за високото образование“. Панелот се претвори во форум на кој беа отворени бројни прашања поврзани со универзитетската автономија, критериумите за рангирање, финансирањето на универзитетите и позицијата на академскиот кадар.

Ректорот на Универзитетот „Мајка Тереза“, Беким Фетаи, истакна дека поновите универзитети продолжуваат да се соочуваат со нееднаков третман во споредба со традиционалните универзитети. Според него, иако универзитетот располага со кадар со значително академско искуство, буџетските ограничувања го отежнуваат финансирањето на научните трудови на професорите, кои во иднина би можеле да бидат клучен фактор за институционалното рангирање.

Фетаи предупреди дека идниот модел на евалуација на универзитетите може да создаде нови нееднаквости меѓу консолидираните институции и оние што сè уште ги развиваат своите капацитети. Тој нагласи дека албанските универзитети, особено поновите, имаат потреба од поголема институционална и финансиска поддршка за рамноправно да конкурираат.

Покрај прашањето за рангирањето, се дискутираше и за проблемот со недостигот на академски кадар и ниските плати за надворешните соработници. Според учесниците во дебатата, универзитетите се соочуваат со сериозни тешкотии во привлекувањето и задржувањето квалитетен кадар, додека многу професори и истражувачи се насочуваат кон приватниот сектор или кон универзитети надвор од земјата.

Од друга страна, коалицијата ВЛЕН оцени дека реформите во високото образование веќе даваат конкретни резултати. Во јавна реакција, ВЛЕН истакна дека законските измени ги рефлектираат барањата на академската заедница и албанските универзитети. Според нив, надминувањето на правните пречки на Универзитетот „Мајка Тереза“, вклучително и прашањата поврзани со Статутот, покажува дека реформскиот процес не останал само на декларативно ниво.

ВЛЕН потенцираше дека високото образование останува стратешки приоритет и дека главниот фокус на реформите е подобрување на условите за студентите и академскиот кадар, како и изградба на постабилни и пофункционални институции. Според нив, укинувањето на Х-индексот како основен критериум за академско вреднување претставува значајна корекција, додека гарантирањето сигурност на работното место и создавањето простор за професионален развој се чекори кон стабилизирање на универзитетскиот систем.

Сепак, и покрај институционалниот оптимизам, критиките кон реформите не изостануваат. Еден од најкритичните гласови е оној на поранешниот висок просветен инспектор Ѓорѓи Илиевски, кој во третата по ред анализа објавена во „НетПрес“ предупреди на сериозни егзистенцијални и социјални последици од новите реформски закони во областа на високото образование и научно-истражувачката дејност.

Илиевски ја обвини групата експерти ангажирани од Министерството за образование и наука дека создале одредби кои, според него, го „осакатуваат“ постојниот систем. Тој аргументира дека некои од предложените членови директно го загрозуваат постоењето на приватните научни институти и можат да предизвикаат нивно масовно затворање.

Во фокусот на неговата критика се членовите 25 и 26 од предлог-законот за научно-истражувачка дејност. Членот 25 предвидува приватен научен институт да има најмалку 10 вработени од исто научно подрачје, од кои пет доктори на науки, три магистри и две лица со високо образование. Според Илиевски, овие критериуми се недостижни за повеќето приватни институти и не се усогласени со современата реалност на интердисциплинарната наука.

Тој нагласи дека со овие услови практично станува невозможно основањето нови научни институти, додека постојните ќе бидат принудени да се затворат. Според него, тоа ќе доведе до губење на работни места за голем број научници и истражувачи, како и до нарушување на научното производство во земјата.

Подеднакво проблематичен, според Илиевски, е и членот 26, кој предвидува подготовките за почеток на работа на приватен научен институт да ги врши комисија формирана од Владата. Тој смета дека е неприфатливо надоместокот за членовите на оваа комисија да го плаќа самиот приватен основач кој бара лиценцирање.

Покрај процедуралните прашања, неговите критики ја засегаат и автономијата на приватниот сектор во високото образование и науката. Во авторскиот текст тој посочува дека надлежностите што ѝ се даваат на комисијата за избор во научни звања, одобрување програми и привремени статути претставуваат директно мешање во приватната сфера и ги нарушуваат уставните принципи на автономија.

Дебатата за реформите во високото образование останува отворена и поларизирана. Од една страна, Владата и нејзините претставници инсистираат дека промените се неопходни за модернизација и институционална консолидација на универзитетите, додека од друга страна критичарите предупредуваат дека некои од предложените решенија можат да произведат долгорочни последици за научниот и академскиот систем во земјата.

Дали предлог-законите ќе успеат да создадат рамнотежа меѓу академските стандарди, универзитетската автономија и потребата од функционални реформи, останува да се види во следните фази од јавната дебата и парламентарните процедури.

Текстот е работен во рамки на проектот „Застапување за инклузивен развој“, финансиски поддржан од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас.

Содржината на овој текст е единствена одговорност на Форум за разумни политики, ИОХН и БИРС и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.

Оваа вест изворно е објавена на веб-страната на Балкански институт за регионална соработка (БИРЦ)

YMLP 2026 – лидерство, самодоверба и незаборавни искуства
19/08/202620/08/2026
Последни новости YMLP 2026 – лидерство, самодоверба и незаборавни искуства Од 8 до 11 јули 2026 година, група средношколци од различни градови низ Македонија се собраа во Битола на кампот YMLP 2026 (Young Men’s Leadership Project) – лидерско и авантуристичко искуство организирано од ИМКА Македонија во партнерство со волонтерите на Мировниот корпус, алумни и локални волонтери. Иако со помал број учесници, YMLP Кампот овозможи секој млад човек да добие индивидуално внимание, да изгради искрени пријателства и да се предизвика себеси преку активности насочени кон развој на лидерски способности, самодоверба и личен раст. Во текот на четирите дена, учесниците работеа на теми поврзани со столбовите на ИМКА – личен развој, лидерство, заштита на животната средина, граѓанска одговорност и кариерен развој. Преку интерактивни работилници, тимски предизвици и практично учење, тие ги препознаваа своите силни страни, ги развиваа комуникациските вештини, учеа да решаваат проблеми во тим и размислуваа како можат позитивно да придонесат во своите училишта и локални заедници. Едукативниот дел беше надополнет со бројни рекреативни и активности на отворено. Учесниците уживаа во куглање, флег-фудбал, олимписки игри, водени предизвици и креативни активности кои поттикнуваа тимска работа и здрав натпреварувачки дух. Еден од најнезаборавните моменти беше кампувањето во Националниот парк Пелистер. Момчињата ноќеваа во шатори, се дружеа околу логорски оган со традиционалните s’mores, го поминаа адреналинскиот парк, пешачеа низ шумските патеки и заеднички решаваа симулација на авионска несреќа, активност која ги стави на тест нивните комуникациски вештини, лидерски способности и носење одлуки под притисок. За самите учесници, најголемата вредност на кампот беа пријателствата и чувството на заедништво. Еден учесник сподели: Спортските активности, огромната количина смеа меѓу нас и запознавањето нови луѓе. Друг учесник го сумираше своето искуство: Активностите беа одлични, луѓето, персоналот – сè беше одлично. Други како највпечатлив дел го издвоија престојот во природа: Кампувањето во шатори, s’mores и стекнувањето нови пријателства. Кампот на Пелистер. Влијанието на YMLP кампот продолжи и по враќањето дома, а родителите забележаа значајни позитивни промени кај своите синови. Еден родител сподели особено емотивно искуство: Мојот син не сака многу да зборува. Најчесто одговара само со ‘да’ или ‘не’ и ретко раскажува што му се случувало во текот на денот. Откако се врати од кампот, стана многу поотворен. Почна да зборува за своите планови, да бара совет и помош, а покажа и поголем интерес за локални прашања како загадувањето, отпадот, планинарските и велосипедските патеки. Почна да ми раскажува како му поминал денот и што правел со пријателите. За мене како родител, тоа е огромна позитивна промена. И други родители забележаа охрабрувачки промени: Подобрени комуникациски вештини. Порасположен, посамоуверен и полн со позитивни впечатоци. YMLP кампот е многу повеќе од четиридневно летно искуство – тој претставува почеток на подолг лидерски пат. Следната година, учесниците ќе имаат можност да аплицираат за програмата Counselors-in-Training (CiT). Оваа програма е дел од целогодишната Leaders-in-Training (LIT) програма на ИМКА Македонија, преку која младите стекнуваат лидерски, менторски, комуникациски и волонтерски вештини, подготвувајќи се да станат идни советници на камповите и лидери во своите заедници. Преку кампот YMLP, ИМКА Македонија продолжува да инвестира во младите, помагајќи им да изградат самодоверба, цврст карактер и практични лидерски вештини што ќе им овозможат позитивно да придонесуваат во своите семејства, училишта и локални заедници.
Соларен саем во Кичево: Сончевата енергија поблиску до граѓаните
19/08/202620/08/2026
На 8ми август на Градскиот плоштад во Кичево се одржа Соларен саем посветен на сончевата енергија, обновливите извори и можностите што им стојат на располагање на граѓаните за поактивно учество во енергетската транзиција. Саемот беше можност посетителите на едно место да добијат практични и разбирливи информации за користењето на сончевата
Велешките гемиџии и извидници учесници на рафтинг манифестација “Неретва и пријателите 2026 – Битката на Неретва“
18/08/202619/08/2026
Во периодот од 14 до 16 август 2026 год. дванаесет извидници и гемиџии на покана на рафтинг клубот “Тузлак“ од Тузла, Босна и Херцеговина земаа учество на рафтинг манифестацијата Тузла и пријателите – Неретва 2026 или Битката на Неретва. Рафтинг спустот се организираше на реката Неретва, а ние и повеќе…
GLOW 2026 охрабри речиси 40 млади девојки преку лидерство, авантура и пријателство
17/08/202619/08/2026
Последни новости GLOW 2026 охрабри речиси 40 млади девојки преку лидерство, авантура и пријателство Од 1 до 4 јули 2026 година, речиси 40 средношколки од околу 15 градови низ Македонија се собраа во Битола на кампот GLOW 2026 (Girls Leading Our World) – уникатно лидерско искуство организирано од ИМКА во партнерство со волонтерите на Мировниот корпус, алумни и локални волонтери. Направен со цел да ја инспирира следната генерација млади лидерки, кампот GLOW ги обедини практичното учење, авантурата во природа и креативноста во средина каде што секоја учесничка беше охрабрена да ги открие своите силни страни, да ги поддржува другите и да ја изгради својата самодоверба. Во текот на четиридневната програма, учесничките следеа интерактивни работилници засновани на столбовите на ИМКА – личен развој, лидерство, заштита на животната средина, граѓанска одговорност и кариерен развој. Преку практични активности, тие развиваа критичко размислување, способност за тимска работа и лидерски вештини кои ќе можат да ги применуваат во своите училишта и локални заедници. Покрај едукативниот дел, програмата понуди богата палета рекреативни активности, меѓу кои креативни работилници, куглање, олимписки игри и забавни водени предизвици кои поттикнуваа тимски дух и здрава конкуренција. Еден од највпечатливите моменти беше престојот во Националниот парк Пелистер, каде што девојките кампуваа во шатори, го совладаа адреналинскиот парк, и уживаа во пешачење и истражување на шумата преку интерактивна потрага по природни богатства. Влијанието на кампот најдобро го опишаа самите учеснички: Неверојатната енергија на сите! Секоја активност беше одлично организирана, сите беа гостопримливи и пријателски настроени, а заедно доживеавме толку многу нови искуства. Најмногу ми се допадна што конечно направив работи за кои отсекогаш сум сонувала, и тоа опкружена со прекрасни девојки на моја возраст! Посебно ми значеше чувството на топлина и сигурност што го создаде просторот исполнет со жени кои се поддржуваат меѓусебно. Друга учесничка го истакна богатството на програмата: Секој ден беше исполнет со различни и уникатни активности, така што ниту еден ден не беше ист како претходниот. Советничките беа прекрасни, секогаш позитивни и полни со охрабрување. За многу девојки, токму пријателствата создадени за време на кампот останаа највредниот дел од целото искуство: Најмногу ми се допадна заедништвото што го создадовме во кампот – атмосфера исполнета со поддршка и пријателски дух. Имав чувство дека сме во еден посебен свет исполнет со љубов и добрина, далеку од суровоста што понекогаш ја носи секојдневието. А и храната беше одлична! Влијанието на кампот продолжи и по неговото завршување, а родителите забележаа позитивни промени кај своите ќерки. Еден родител сподели „Забележав дека стана поотворена и ме изненади колку многу енергична беше кога се врати дома. Ми се чини дека стекна и многу поголема храброст отколку порано. Беше пресреќна и веднаш ми кажа дека следната година повторно сака да учествува.“ Други родители истакнаа промени како: Подобри комуникациски вештини. Поголема самодоверба. Порасположена е, посигурна во себе и полна со прекрасни впечатоци. Следното лето дел од овогодишните учеснички ќе имаат можност да го продолжат своето лидерско патување преку пријавување во програмата Counselors-in-Training (CiT). Оваа програма е дел од целогодишната Leaders-in-Training (LIT) програма на ИМКА, преку која младите развиваат лидерски, комуникациски, менторски и волонтерски вештини во текот на учебната година, подготвувајќи се да станат идни советници на камповите. Преку оваа лидерска патека, ИМКА инвестира во младите не само како учесници на камповите, туку и како идни ментори и лидери кои ќе ја инспирираат следната генерација.
Одржана обука за академско пишување за авторите на седмото издание на „Правен фокус“
17/08/202618/08/2026
Како дел од подготовките за седмото издание на списанието „Правен фокус“, од 14 до 16 август во Охрид се одржа обука посветена на стандардите за академско пишување. Обуката беше наменета за избраните автори кои ќе подготват стручни статии за новото издание, посветено на темата „Помеѓу […]
The post Одржана обука за академско пишување за авторите на седмото издание на „Правен фокус“ appeared first on Myla.
Дневниот камп SPARK 2026 ја инспирираше новата генерација млади лидери
17/08/202619/08/2026
Последни новости Дневниот камп SPARK 2026 ја инспирираше новата генерација млади лидери Од 23 до 25 јуни 2026 година, ИМКА Македонија го организираше дневниот камп SPARK во Битола – три незаборавни дена исполнети со авантура во природа, развој на лидерски вештини и учење преку практично искуство. Кампот беше реализиран во партнерство со Мировниот корпус, Педагошкиот факултет, Технолошко-техничкиот факултет и алумни на камповите на ИМКА. Активностите се одржуваа во шумскиот простор во близина на Педагошкиот факултет, кој овозможи безбедна и инспиративна средина за учење, дружење и стекнување нови пријателства. Во текот на трите дена, учесниците беа дел од разновидни активности инспирирани од лидерските столбови на ИМКА – личен развој, лидерство, граѓанска одговорност и заштита на животната средина. Преку искуствено учење на отворено, тимски предизвици, олимписки игри и забавни водени активности, децата ги развиваа својата самодоверба, соработката и тимскиот дух. Еден од највозбудливите моменти беше еднодневната посета на Националниот парк Пелистер. Таму учесниците ги тестираа своите способности во адреналинскиот парк, а потоа учествуваа во организирана прошетка низ шумските патеки. Овие активности ги поттикнаа да излезат од својата комфорна зона, да се охрабруваат меѓусебно, да градат отпорност и истовремено да ја запознаваат и ценат природата на Македонија. SPARK претставува прв чекор во лидерската патека на ИМКА. Како дневен камп наменет за ученици од основно образование, тој ги подготвува младите за следната фаза – лидерските кампови за средношколци Girls Leading Our World (GLOW) и Young Men’s Leadership Project (YMLP). На тој начин, учесниците добиваат можност континуирано да ги развиваат своите лидерски способности, чувството за заедница и личната одговорност. Влијанието на кампот SPARK продолжи и по неговото завршување. Во анкетите по кампот, родителите дадоа исклучително високи оценки за целокупното искуство, истакнувајќи дека кај нивните деца забележале поголема самодоверба, независност, нови пријателства и уште поголем ентузијазам за учење преку активности во природа. Нивните позитивни впечатоци се уште една потврда за заложбата на ИМКА да создава безбедни, квалитетни и трансформативни програми за млади. ИМКА упатува искрена благодарност до координаторите, советниците, персоналот и сите поддржувачи кои придонесоа за успешната реализација на SPARK 2026. Благодарение на нивната посветеност, младите добија можност да ги откријат своите потенцијали, да создадат спомени за цел живот и да ги направат првите чекори на своето лидерско патување.