РЕФОРМИТЕ ВО ВИСОКОТО ОБРАЗОВАНИЕ: ДАЛИ СЕ ЗАГРОЗУВААТ ПРИВАТНИТЕ НАУЧНИ ИНСТИТУТИ?

Дебатата околу реформите во високото образование во Северна Македонија влегува во сè поинтензивна фаза, додека новиот предлог-закон за високо образование и законот за научно-истражувачка дејност продолжуваат да предизвикуваат реакции од академската заедница, универзитетите и експертите од оваа област. Во центарот на дискусиите остануваат критериумите за академско вреднување, универзитетската автономија, статусот на приватните научни институти и влијанието што законските измени би можеле да го имаат врз иднината на универзитетскиот и научниот систем во земјата.

Обработената верзија на предлог-законот за високо образование, откако го помина и вториот филтер во електронскиот систем „ЕНЕР“, сè уште се наоѓа во владина процедура. Ова го потврди првиот заменик-претседател на Владата, Беким Сали, кој истакна дека во актуелниот нацрт се направени значајни измени со цел законот да биде поприфатлив за академската заедница и засегнатите страни. Една од најдискутираните измени се однесува на укинувањето на Х-индексот како основен критериум за напредување и оценување на академскиот кадар.

Според Сали, реакциите на професорите и универзитетите директно влијаеле врз корекцијата на првичните одредби. Тој нагласи дека Х-индексот повеќе нема да биде основен критериум, туку само дополнителен елемент во случаи кога постои внатрешна конкуренција меѓу кандидатите. На овој начин, Владата има цел да избегне дискриминација на професорите кои немаат еднакви можности за меѓународни публикации или пристап до списанија со висок импакт-фактор.

Оваа изјава на првиот заменик-претседател на Владата беше дадена за време на панел-дискусија организирана на Универзитетот „Мајка Тереза“ во Скопје, на тема „Институционална консолидација и законодавство за високото образование“. Панелот се претвори во форум на кој беа отворени бројни прашања поврзани со универзитетската автономија, критериумите за рангирање, финансирањето на универзитетите и позицијата на академскиот кадар.

Ректорот на Универзитетот „Мајка Тереза“, Беким Фетаи, истакна дека поновите универзитети продолжуваат да се соочуваат со нееднаков третман во споредба со традиционалните универзитети. Според него, иако универзитетот располага со кадар со значително академско искуство, буџетските ограничувања го отежнуваат финансирањето на научните трудови на професорите, кои во иднина би можеле да бидат клучен фактор за институционалното рангирање.

Фетаи предупреди дека идниот модел на евалуација на универзитетите може да создаде нови нееднаквости меѓу консолидираните институции и оние што сè уште ги развиваат своите капацитети. Тој нагласи дека албанските универзитети, особено поновите, имаат потреба од поголема институционална и финансиска поддршка за рамноправно да конкурираат.

Покрај прашањето за рангирањето, се дискутираше и за проблемот со недостигот на академски кадар и ниските плати за надворешните соработници. Според учесниците во дебатата, универзитетите се соочуваат со сериозни тешкотии во привлекувањето и задржувањето квалитетен кадар, додека многу професори и истражувачи се насочуваат кон приватниот сектор или кон универзитети надвор од земјата.

Од друга страна, коалицијата ВЛЕН оцени дека реформите во високото образование веќе даваат конкретни резултати. Во јавна реакција, ВЛЕН истакна дека законските измени ги рефлектираат барањата на академската заедница и албанските универзитети. Според нив, надминувањето на правните пречки на Универзитетот „Мајка Тереза“, вклучително и прашањата поврзани со Статутот, покажува дека реформскиот процес не останал само на декларативно ниво.

ВЛЕН потенцираше дека високото образование останува стратешки приоритет и дека главниот фокус на реформите е подобрување на условите за студентите и академскиот кадар, како и изградба на постабилни и пофункционални институции. Според нив, укинувањето на Х-индексот како основен критериум за академско вреднување претставува значајна корекција, додека гарантирањето сигурност на работното место и создавањето простор за професионален развој се чекори кон стабилизирање на универзитетскиот систем.

Сепак, и покрај институционалниот оптимизам, критиките кон реформите не изостануваат. Еден од најкритичните гласови е оној на поранешниот висок просветен инспектор Ѓорѓи Илиевски, кој во третата по ред анализа објавена во „НетПрес“ предупреди на сериозни егзистенцијални и социјални последици од новите реформски закони во областа на високото образование и научно-истражувачката дејност.

Илиевски ја обвини групата експерти ангажирани од Министерството за образование и наука дека создале одредби кои, според него, го „осакатуваат“ постојниот систем. Тој аргументира дека некои од предложените членови директно го загрозуваат постоењето на приватните научни институти и можат да предизвикаат нивно масовно затворање.

Во фокусот на неговата критика се членовите 25 и 26 од предлог-законот за научно-истражувачка дејност. Членот 25 предвидува приватен научен институт да има најмалку 10 вработени од исто научно подрачје, од кои пет доктори на науки, три магистри и две лица со високо образование. Според Илиевски, овие критериуми се недостижни за повеќето приватни институти и не се усогласени со современата реалност на интердисциплинарната наука.

Тој нагласи дека со овие услови практично станува невозможно основањето нови научни институти, додека постојните ќе бидат принудени да се затворат. Според него, тоа ќе доведе до губење на работни места за голем број научници и истражувачи, како и до нарушување на научното производство во земјата.

Подеднакво проблематичен, според Илиевски, е и членот 26, кој предвидува подготовките за почеток на работа на приватен научен институт да ги врши комисија формирана од Владата. Тој смета дека е неприфатливо надоместокот за членовите на оваа комисија да го плаќа самиот приватен основач кој бара лиценцирање.

Покрај процедуралните прашања, неговите критики ја засегаат и автономијата на приватниот сектор во високото образование и науката. Во авторскиот текст тој посочува дека надлежностите што ѝ се даваат на комисијата за избор во научни звања, одобрување програми и привремени статути претставуваат директно мешање во приватната сфера и ги нарушуваат уставните принципи на автономија.

Дебатата за реформите во високото образование останува отворена и поларизирана. Од една страна, Владата и нејзините претставници инсистираат дека промените се неопходни за модернизација и институционална консолидација на универзитетите, додека од друга страна критичарите предупредуваат дека некои од предложените решенија можат да произведат долгорочни последици за научниот и академскиот систем во земјата.

Дали предлог-законите ќе успеат да создадат рамнотежа меѓу академските стандарди, универзитетската автономија и потребата од функционални реформи, останува да се види во следните фази од јавната дебата и парламентарните процедури.

Текстот е работен во рамки на проектот „Застапување за инклузивен развој“, финансиски поддржан од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас.  

Содржината на овој текст е единствена одговорност на Форум за разумни политики, ИОХН и БИРС и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.