НОВ ЗАКОН, СТАР УНИВЕРЗИТЕТСКИ СИСТЕМ

Пишува: Енис Шаќири

Тоа е топол августовски ден. Часот штотуку поминал 11:00, а температурите веќе надминале 30 степени Целзиусови.

На еден од државните универзитети во земјата, група студенти штотуку ја завршила втората испитна сесија. Во ходникот на факултетот ги чекаат резултатите. За некои од нив, неколку поени може да одлучат дали ќе продолжат со семестарот или ќе мора да чекаат уште еден испитен рок.

Глетката не потсетува на академска институција од XXI век. Повеќе наликува на простор изморен од времето, каде што рутината го заменува иновативниот пристап.

По неколку минути, професорот ги повикува на консултации. Го отвора лаптопот за да ги анализира грешките и да им ги објасни резултатите. Но, проекторот не работи, а слична е ситуацијата и со клима-уредот. По неколку обиди, меѓу нервоза и потење, се откажува и продолжува со класичниот начин на објаснување.

Од друга страна, студентите кои не го положиле испитот ги вадат телефоните.

Не за да пристапат до модерна универзитетска платформа. Не за да погледнат нови академски материјали или дигитални извори. Туку за да фотографираат неколку страници од скрипта, како дополнителен материјал за септемврискиот испитен рок.

Слично е и во некои од лабораториите за практична настава, каде што недостига опрема. Во библиотеките недостигаат нови изданија. Во предавалните недостигаат алатки што треба да го направат учењето попрактично и поблиску до реалниот свет – свет кој од ден на ден забрзано се менува под влијание на вештачката интелигенција и дигиталната трансформација.

А можеби најзагрижувачки е тоа што дел од студентите веќе не разговараат само за тоа што ќе прават по дипломирањето. Многумина од нив зборуваат за тоа како ќе ја напуштат земјата веднаш штом ќе ја добијат дипломата.

Ова не е замислена сцена. Тоа е искуство споделено од еден студент за време на разговор пред неколку дена, за Балканскиот институт за регионална соработка – BIRC.

Тој, под услов на анонимност, објаснува колку е тешко за него и за другите студенти да се соочат со систем во кој често недостига не само инфраструктура, туку и најосновната академска организација.

Студентот раскажува дека имало случаи кога, заедно со други колеги, со часови чекале за да ги добијат резултатите од испитите, а на крајот биле принудени да си заминат без јасен одговор.

Во некои случаи, според него, студентите биле упатувани од една канцеларија во друга за да добијат информација која требало да биде целосно достапна и транспарентна.

„Проблемот не е само еден проектор што недостига или не работи, или недостатокот на одредена опрема. Проблемот е чувството дека системот едноставно не е изграден околу студентот“, објаснува тој.

Во исто време, неколку километри подалеку, во главниот град на оваа земја, Скопје, се води дебата за нов пакет закони кој ветува поквалитетни универзитети, посилна научноистражувачка работа, поголема автономија и европски стандарди.

Министерката за образование и наука Весна Јаневска изјави дека новите закони за високото образование, научноистражувачката дејност и обезбедувањето квалитет се меѓусебно поврзани и имаат цел да го реформираат системот.

„Законот (за научноистражувачката дејност) е во тесна корелација со другите два закони (Законот за високо образование и Законот за обезбедување квалитет во високото образование и науката), затоа очекувам Собранието истовремено да ги усвои сите, секако по претходното доставување на најдобрите текстови кои ќе произлезат од јавната расправа што како Влада ја започнавме во понеделник. Дебатите ќе се одржат и во сите јавни високообразовни институции, а се надевам и на квалитетна дискусија во Собранието“, изјави минатиот месец министерката Јаневска.

Во документите се запишани амбициозни цели.

Но контрастот е голем.

Затоа што универзитетот опишан во нацрт-законите и универзитетот што студентот го доживува секојдневно изгледаат како да припаѓаат на две различни реалности.

Едниот зборува за автономија, квалитет, научноистражувачка работа и европски стандарди.

Другиот сè уште се соочува со недостаток на опрема, функционални лаборатории и современа литература.

Овој јаз се гледа и во позицијата на универзитетите во земјата на меѓународните рангирања. Ниту еден универзитет од Северна Македонија не е рангиран на најновата листа „Global 2000“ на Центарот за светски универзитетски рангирања. Дури и најстариот и најголем универзитет во земјата, „Св. Кирил и Методиј“, не се наоѓа на последното рангирање. Во 2024 година едвај стигна до 1.990-то место, а во 2025 година испадна и од оваа листа.

И токму тука се поставува главното прашање:

Дали еден нов закон е доволен за да создаде нов универзитет?

Во Северна Македонија создадовме една институционална навика. Секогаш кога некој систем не функционира, често веруваме дека проблемот е само во законот.

Ги менуваме членовите. Ги менуваме процедурите. Ги менуваме структурите. И ја прогласуваме реформата.

Но по неколку години, многу проблеми остануваат исти.

Амфитеатрите се исти. Лабораториите се исти. Главниот предизвик останува ист.

На некој начин, историјата на високото образование во Северна Македонија остава впечаток на историја на незавршени реформи.

Ова не е првпат високото образование да се реформира само на хартија.

Затоа дебатата за новиот закон не треба да се сведе на прашањето кој е во право: Министерството или универзитетите.

Сериозната реформа не се мери според бројот на членови во законот. Таа се мери според она што се случува во амфитеатрите.

На хартија, новиот законски пакет ги содржи речиси сите столбови врз кои се изградени современите универзитети.

Нацрт-законот за високото образование ја поставува универзитетската автономија и академската слобода како основни принципи, гарантирајќи им на универзитетите право самостојно да ги организираат студиите, научноистражувачката работа, академските програми, кадарот и управувањето со финансиските ресурси.

Предлог-законот за обезбедување квалитет предвидува нов систем на евалуација заснован врз европските стандарди, со периодични акредитации, внатрешна и надворешна евалуација и континуирано следење на квалитетот.

Во меѓувреме, Предлог-законот за научноистражувачка дејност има цел потесно да ја поврзе науката со економијата, иновациите и развојот на земјата, ставајќи акцент на истражувачката инфраструктура, меѓународната соработка и пренесувањето на знаењето во практиката.

Концептуално гледано, тешко е да се спротивставиме на овие цели.

Но историјата покажа дека добрите закони автоматски не создаваат добри институции.

Проблемот на нашиот систем не бил само недостатокот на реформи.

Проблемот бил недостатокот на нивно спроведување.

Нацрт-законите можат да ја подобрат институционалната архитектура на високото образование, но не можат да ги заменат инвестициите, институционалната одговорност и академската култура.

Ниту една законска одредба не може да создаде функционална лабораторија без опрема, не може да ја наполни библиотеката со нова литература и не може да го убеди еден млад човек да остане во земјата доколку универзитетот не му понуди причина да верува во својата иднина.

Главното прашање не е дали новиот закон е подобар од постојниот.

Прашањето е дали државата ќе биде подготвена да го спроведе со истата сериозност со која го напишала.

Повеќе пари за најдобрите?

Една од најзначајните промени се однесува на новиот начин на финансирање на универзитетите.

Нацрт-законот има цел системот да го пренасочи од традиционалното финансирање кон модел кој повеќе ќе биде поврзан со институционалните перформанси.

Идејата е универзитетите да не се натпреваруваат само преку бројот на студенти, туку и преку квалитетот на наставата, резултатите во научноистражувачката работа, меѓународната соработка и влијанието што го создаваат во општеството.

Во теорија, ова е логично.

Но прашањето останува: што ќе се смета за перформанс?

Дали ќе се мери преку бројот на научни публикации? Нивното влијание? Вработувањето на студентите? Меѓународните проекти? Соработката со економијата?

Доколку критериумите се транспарентни и исти за сите, овој систем може да го поттикне квалитетот.

Но ако не се јасни, перформансите можат да се претворат во инструмент за контрола.
Тука влегува во игра универзитетската автономија.

Автономијата не е привилегија за професорите.

Не е штит за недостаток на одговорност.

Таа е гаранција дека универзитетот нема да го менува својот правец секогаш кога ќе се смени владата. Таа е гаранција дека научното истражување нема да се приспособува на политичките интереси.

Но и универзитетите мора да прифатат една реалност.

Во време кога илјадници млади луѓе заминуваат на студии или работа во странство, кога научноистражувачката работа останува далеку од европските стандарди и кога економијата бара поквалификувани кадри, сегашниот систем има потреба од промена.

Реформата е неопходна.

Но реформата не започнува на денот кога законот ќе биде усвоен.

Таа започнува кога професорот ќе влезе во амфитеатарот.

Кога проекторот ќе работи.

Кога лабораторијата ќе има опрема.

Кога студентот ќе учи од современа литература, а не само од фотокопирани скрипти.

Кога универзитетот ќе добива меѓународни проекти затоа што има квалитет, а не затоа што некој му ја отворил вратата.

Кога научното истражување нема да се прави само за исполнување административни критериуми, туку за решавање реални проблеми во општеството.

Тогаш реформата почнува да добива смисла.

Затоа што универзитетите не се градат со членови од закони.

Тие се градат со професори кои го штитат академскиот интегритет.

Со студенти кои бараат повеќе од само диплома.

Со држава која инвестира во знаење, а не само во документи.

Еден закон може да создаде нова рамка. Може да ги промени процедурите и институциите.

Но не може сам по себе да создаде подобар универзитет.

Тоа можат да го направат само луѓето кои секое утро влегуваат во амфитеатрите.

И сè додека тој амфитеатар не се промени, секоја реформа ќе остане само ветување напишано на хартија.

Текстот е работен во рамки на проектот „Застапување за инклузивен развој“, финансиски поддржан од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас.

Содржината на овој текст е единствена одговорност на Форум за разумни политики, ИОХН и БИРС и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.