НЕДЕЛЕН ПРЕГЛЕД: ЗАКОНОТ ЗА ВИСОКО ОБРАЗОВАНИЕ ПОД ПРИТИСОК НА КРИТИКИ И ОЧЕКУВАЊА

Дебатата за предлог-законот за високото образование во Северна Македонија во текот на оваа недела доби поголем интензитет. Истовремено, дебатата се појавува како процес оптоварен со очекувања за реформи и модернизација, но и со длабоки сомнежи во однос на ефективноста на предложените измени. Во центарот на дебатата стои тензијата меѓу институционалната визија за систем базиран на меритократија, перформанси и отчетност, и критиките кои реформата ја гледаат како недоволна за справување со структурните проблеми на високото образование, отворајќи поширока расправа за квалитетот, автономијата и реалното функционирање на универзитетите во земјата.

Министерката за образование и наука, Весна Јаневска, има изразено оптимистички и инклузивни тонови, оставајќи впечаток дека постои широка политичка и професионална поддршка за законот. Таа нагласи дека комуникацијата со сите актери ќе продолжи и на универзитетите и во Собранието. Во таа насока, Јаневска ја претстави реформата како неопходен пресврт надвор од политичките влијанија.

Таа го конкретизира овој нов модел преку реформски дискурс, истакнувајќи дека законот „обезбедува меритократија преку индикатори за истражувачка продуктивност, интернационализација и соработка меѓу универзитетите, мерење на квалитетот и придобивки за студентите“.

Во истата насока е и последното обраќање на премиерот Христијан Мицкоски, кој се обиде да ја деполитизира дебатата подигајќи ја на ниво на државен интерес. Според него, ова не е владин закон, туку државно прашање од кое зависи иднината на земјата. Тој ја критикуваше постојната состојба, нагласувајќи дека високото образование претрпело големи штети со намален квалитет, со што го оправда законот како одговор на овој пад.

Во овој контекст, премиерот Мицкоски истакна дека фокусот е на младите кои остануваат во земјата и ја градат својата иднина тука. Според него, за првпат најдобрите студенти ќе имаат предност при вработување во државните универзитети. Тој исто така нагласи дека се воведува нов модел на финансирање.

Сепак, овој институционален оптимизам е оспорен од силни критики кои го доведуваат во прашање суштинскиот карактер на реформата. Бленди Ходаи од Форумот за образовни промени истакна дека квалитетот во високото образование е во слободен пад. „Сме задоцнети со реформите во образованието“, нагласи тој во една телевизиска дебата. Иако го поздравува отворањето на дебатата, тој е скептичен за реалниот ефект на законот, оценувајќи го како повеќе симболичен отколку трансформативен конструк. „Тоа се повеќе илузии за квалитет отколку законски решенија“, истакна тој.

Тој исто така изрази загриженост за можните последици, предупредувајќи дека „со овој закон ќе се зголеми мрзеливоста на одредена група“, додека го критикуваше процесот на изработка, нагласувајќи дека „забелешките на студентите не се земени предвид“.

Универзитетскиот професор Башким Зибери, во една телевизиска дебата, го истакна јазот меѓу формалните консултации и нивната реална рефлексија во законскиот текст. „Нашите забелешки се многу малку вклучени во законот“, нагласи тој. Сепак, тој признава дека интервенцијата е неопходна. „Секако дека сме многу задоцнети со овој закон“, истакна Зибери.

Зибери го нагласи и аспектот на автономијата и отчетноста, сугерирајќи дека универзитетите треба да бидат потранспарентни во управувањето со ресурсите. „Треба да има отчетност за тоа што направиле универзитетите со сопствените средства и колку се транспарентни“, нагласи тој.

Во меѓувреме, студентот Александар Николовски, член на групата за реформи во високото образование и поранешен претседател на Студентскиот совет на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“, истакна дека националното студентско тело кое ги претставува сите студенти во земјата сè уште не е формално признаено, бидејќи не е предвидено во законот.

Во однос на студентското претставување, тој нагласи: „Нашето барање беше мандатите да траат две години без право на реизбор“, спротивставувајќи се на предложениот модел со можност за реизбор. Според него, „ако мандатите траат четири години со реизбор, се нарушува демократијата“.

Николовски го критикуваше и користењето на кумулативниот просек, нагласувајќи дека „кумулативниот просек ги крие разликите меѓу циклусите; кандидат може да има 6 на додипломски, а 10 на магистерски студии“. Тој исто така укажа на проблеми со инфраструктурата на универзитетите, наведувајќи дека „во некои факултети има кровови што протекуваат и нема доволно греење“.

Во меѓувреме, на политички и стратешки план, ВЛЕН истакна потреба од поширок реформски пристап, каде законот за високото образование се гледа како дел од поголем пакет кој ги вклучува и законот за квалитет и оној за научно-истражувачка дејност. Според нив, овие иницијативи имаат за цел „создавање модерна и функционална законска рамка“, со цел „зголемување на транспарентноста и зајакнување на улогата на научното истражување“.

Во целина, ставовите на актерите јасно ја прикажуваат спротивставеноста меѓу политичкиот дискурс кој законот го претставува како историска и инклузивна реформа и критичкиот дискурс кој го смета за недоволен за справување со структурната криза во високото образование. Сепак, и покрај разликите, постои заедничка точка – признавањето дека сегашниот систем не успева да произведе квалитет и дека интервенцијата е неизбежна.

Текстот е работен во рамки на проектот „Застапување за инклузивен развој“, финансиски поддржан од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас. 

Содржината на овој текст е единствена одговорност на Форум за разумни политики, ИОХН и БИРС и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.