Македонска Каменица – кога гласот на граѓаните ги поместува границите

Хипнотизирачко гратче во пазувите на Осоговските Планини. Тивко, со необичен мир и питоми, гостопримливи жители. Ваков е отприлика првиот кога ќе дојде во Македонска Каменица. Патот до таму води низ преубава, свежа, шумска вегетација. Од десната страна се гледа браната, а од левата сирка и ве поздравува навидум незагадената, просирна река. Во ниту еден момент не би паднало на памет дека во овој преубав предел природниот баланс е можеби нарушен. Напротив, како да е беспрекорно, слично на најживописните швајцарски пејсажи.

Но, ако сте минимум информирани, ќе знаете дека овде е рудникот „Саса“. И тука започнува приказната – приказната за една инстивната, тешка и упорна борба на заедницата против еден од најголемите индустриски гиганти во историјата.

-Овој мир е само привид. Под површината на нашите каменички, секој дневен живот, со години тлее тивок, упорен судир меѓу евиденцијата и екологијата, меѓу тешко заработеното леб и правото на чиста животна средина, одлучи.

Како се разбудуваат активизмот во Македонска Каменица

Со другиот однос меѓу Македонска Каменица и рудникот за олово и цинк „Саса“ беше дефиниран со премолчен компромис: рудникот го ранеше секое семејство во градот, а заедницата замижува пред сивиот прав и заматените води на Каменичка Река. Градот живее во сенката на рударските оџаци, прифаќајќи ја загадената животна средина како „што мора да се плати“ замена. Но, работите почнуваат радикално да се менуваат со појавувањето на новата генерација локални активисти, млади луѓе и еколошки здруженија кои одбија да ги прифатат дека активните деца имаат цена. 

Пресвртната точка беше случајот што се случи пред неколку години, кога дел од јаловиштето на рудникот предизвикуваше излевање на тони јаловишна згура директно во коритото на Каменичка Река, а оттаму и во Калиманско Езеро.

Тоа го скрши молкот, го запали фитилот на граѓанскиот активизам. Сликите од мртвите риби и сивата вода го обиколија. Наместо само празен револт на социјалните мрежи, активни активнисти (организирани преку граѓански иницијативи и еколошки друштва) развија на паметна, долгорочна стратегија за управување со гигантот.

-Тога просторш вклучувавме дека претходно немаше за молк. Станавме „очи и уши“ на теренот. Со камери, дронови и независни мерења, секоја промена на бојата на документите на реката или сомнителен облак прашина, веднаш сера и се споделува јавно, Миран Митревски, активист и еден од најпрепознатливите ликови на Македонска Каменица, неуморен борец за чиста и просторна животна средина.

Миран, рударски инженер по професија и одлични познавачи на работата на рудникот, со мајсторска прецизност ги превидува можните опасности или евентуалните еко-катастрофи. И не седи мирен. Постојано дејствува со своите соработници. И предупредување. Алармира.

Јаловината во Каменичка Река до денес не е исчистена

-Нам ни се случи две еколошки катастрофи. Првата во 2003-2004 година, кога првиот јаловиште и истекоа 700.000 метри кубни јаловини низ Каменичката Река во Калиманско Езеро која до ден-денес не е исчистена, зашто тогаш „Саса“ беше затворена и нема да има повеќе информации. Само се направи санација и по една-две години рудникот беше купен од приватниот сектор. Пред пет години истото се случи, со пукање на јаловиштето број 4, но, за среќа, истече мало количество јаловина. Дојдоа од Министерството и Инспекторатот за животна средина, има ревизија, го казнија рудникот и започна санацијата. Сепак, тоа и машина ни е проблем. Многу е блиску до куќите, само 150 метри. Затоа вршиме голем притисок. Ставаат пумпи за прскање, зашто во летниот период јаловиштето е суво и прашина влегува од него во куќата, а тоа е всушност олово и цинк. Буквално, катастрофа, нагласува Митревски.

Според него, во првите години, особено 2003-та и 2004-та, во Македонска Каменица се чувствувала прашина.

-Тоа е всушност кадмиум, олово, цинк,…, а кадмиумот делува на неплодноста, предивикува нервоза кај луѓето, вели Миран.

Македонска Каменица не бара целосно затворање на ова јаловиште, туку дежурна екипа и надзор 24 часа

Тој ециден дека Македонска Каменица не бара целосно затворање на ова јаловиште, туку дежурна екипа и надзор24 часа.

-Ако пукне јаловиштето, а техничко е можно, имав дефект, никој нема да спаси. Ставаа потпорни ѕидови, изолации и геомембрани да го заштитат. Рекоа дека уште нешто треба да биде потребно и дека ќе санираат најдоцна до Нова Година. Гарантира дека ќе биде заштитено. Исто, е направена заштита и сега. Руд има оперативен план за лицето од пукање на јаловиштето. Но, прашање е дали ќе го исполни ветувањето или не. Го запоставуваме и ќе речат – нема, а ние го бараме тоа што го ветиле да го исполнат, да не пукне јаловиштето зашто тогаш сите ќе страдаат, објасни Миран.

„Саса“ има четири јаловишта и сите се засебни. Две се претходно покриени со земја и пошумени, а две се уште се пресни. 

-Тие се доближија на 150 метри до куќите. Тука се три мали населби: Јагодина Река, Сараф и Велковци. Жителите се највеќе сенат во летниот период од прашината, а ние вршиме притисок за да ги ставиме прскалките и таму сега има работник 24 часа. Нешто се случи – на пример, да пукне црево (повеќе пати се случува во зимскиот период кога ќе испушти вода од водата), треба веднаш да се реагира да не се создава ако „лета“ кон куќите. информации на тоа се жалат, на прашината, на загадувањето на воздухот, информира нашиот соговорник.

Како што додава, добро е тоа што рудникот, за да нема проблеми, воведува нова технологија – Следење на јаловината во јамите. Направи специјална „фабрика“ за мешање на јаловината со цемент и под притисок на пумпите ја враќа во јамите. 

-Сепак, тоа е рудник, технички може да се случи дефект. И тоа не може никој да го предвиди. Јас сум дипломиран рударски инженер, знам дека може да пукне јаловиште. Но, се излегува на терен, се прават комисии и се санираат сите проблеми, напоменува Миран.

Вели и дека активистите купиле мобилен мерач на ПМ честички кој за 15 минути дава резултати.

-Граѓаните тоа го бараа. Планираме и анкета да направиме. Реално, „Саса“ и постојано да става прскалки на јаловиштето, тоа е претходно прашина, особено во летниот период, на 40 степени, и со мало дување ветер оди директно до куќите. Здравствената состојба на населението малку се крие. Повеќето рудари се секогаш заболени од силикоза. Порано излегуваше секој рудар без маска и секој трет има силикоза – тие што работат на бушилиците и во флотата. Сега малку се малку тие работи зашто според новите мерки, мора да носи маска, шлем, ХТЗ опрема. Кажав претходно, „Саса“ ставаше прскалки, но немаше 24 часа работник, прва, втора, трета смена. Сега ставија дежурни 24 часа, посочува Миран. 

Каменичка Река е мртва

Друг клучен проблем е загаденоста на Каменичка Река, за што главен извор и причина е повторно, јаловиштето. Реката се влева во Калиманско Езеро, со што директно се загрозува квалитетот на рибата и на водата.

-Јаловиште знае да попушти и да се спаси. уште малку и е полно. Дали ќе издржи уште една година максимум. Не знам потоа како ќе го реши проблемот. На основа на претходните катастрофи, може да се предвиди иста таква катастрофа, но овој пат ќе има и човечки жртви зашто е блиску до куќите. И затоа сме постојано на штрек, се обидуваме, нон-стоп ги опоменуваме и рудникот и сите, да го направи тоа. Некогаш несакајќи дека се испуштаат отровни материи и реката е фактичките мртви, ни жаби има, ни риби. И тоа се случува од несовесно работење на некои работници. Од „Саса“ рекоа дека и камерите ќе го ставите горе, да го убиете. Но, целата реката е мртва. По еколошката катастрофа не можевме да ја заживееме. Имавме и судски спор за труење на рибите. Од рудникот кандидат дека не испуштиле цијанид, е сега – дали е некој вработен или не лице. Директорот беше суспендиран, го сменија веднаш, за 24 часа. Уште судскиот спор да заврши и да чекаме да донесеме одлука, истакна Миран. 

Според него, претходно беше формиран тим за брза реакција со кој соработува. Но, активистите понатаму бараат резултати од мерење на загадувањето на водата, а и тие сами гледаат мерења, да ги видат дали вредностите се совпаѓаат.

На Калиманско Езеро не е правен мониторинг

Како што вели Миран, еко-актив планираат да го проверат мониторингот на Калиманско Езеро. Со финансиска поддршка на Опптината, ќе земат мостри и ќе ги објават коментарите.

-Ние пуштаме водни дронови ама видливиоста ни е 0,30. Ништо не може да влезе внатре. Заматеноста е целата. Институциите не направиле испитувања на квалитетот на водата, на повик треба да се спроведе. Не правеле зашто доле, има, има големи комови. Ина, беше утврдено дека Калиманска е загадена. И потоа никој не ја испитувал претходно загаденоста на водата. Ние ќе го провериме квалитетот на секторот, ќе земеме мостра од водата и како невладин ќе излеземе со резултатите. Од Калиманска брана се води цело Кочанско Поле. Ќе ги доставиме, зашто тука не е само рудникот, тука е и Брегалница од Берово, Пехчево, Делчево. И таа се влива во Калиманско Езеро. Тука имаме и друг проблем, два-три пати од Делчево ја загадуваа Брегалничка Река. Имаше помор на рибите и затоа никој не го испитува Калиманското Езеро, нагласува Митревски.

Во однос на различноста, смета дека сите си ја префрлаат топката и никој не сака да преземе одговорност. 

Активирај го демнат секој чекор на „Саса“

– На „Водостопанство“ е водата, концесионер ги „држи“ рибите, ја има на Каменица, така некако му се појавува. Но, ние ќе сакаме како и од каде е загадена реката – од Брегалница или од „Саса“. На „Саса“ правиме мониторинг секој месец и пол-два. Земеме мостра, Општината тоа не го покрива, околу 2.500 денари чини. Склучивме договор, а Советот изгласа, што правиме мониторинг, да не ги платите трошоците. Исто така, јас во „Саса“ немам право да влезам ама надвор од капијата имам право да галамам. Дронот сакаме да го спуштиме до рудникот, но немаме право да ја снимаме флотата. Сепак, имаме јаловиштето да го правам снимаме, објасни Миран, според кој, комуникацијата со Инспекторат за животната средина е одлична. 

Во однос на новите рудници, нашиот соговорник подвлекува дека не е против, но само ако се почитуваат стандардите.

-Како дипломиран рударски инженер и како екологичен сметам дека новите рудници не се проблем, но само ако е соодветна технологија на примена. За жал. кај нас тоа не е случај. Сведоци сме дека на секои неколку години има по една еколошка катастрофа. И не само тука. Во Тораница исто така, во Бучим. Сите хидројаловишта кај нас попуштаат. Не сме кадар како држава да се носи со предизвикот во делот на ризик од еколошка катастрофи кога станува збор за нови рудници. Едноставно, немаме капацитет. Се откриени и на отворање рудници во Казандол, Валандово, Струмица. Сите во тврдењата уверуваат дека ќе ги запазат највисоките еколошки стандарди, дека ќе ги применуваат најдобрите најдобри техники и дека нема еколошка катастрофа. Но, јаловиштето, колку и да го заштитиш, може да пукне. Тоа се работи што технички никој не може да ги предвиди и во тој контекст ние сме само да филозофираме. Јама може ли да се сруши? може. Поради има и такви последици. Рударот буши и од каде знае кој расед каков е? Има разлика дали рудникот ќе биде површински или подземен и каков ќе биде направен на флотирање. Кога се прави флотација на минералите, многу е важно како сетоа тоа се изведува. Ние немаме начин каде да го складираме тоа што го одвојуваме и го пуштаме низ река, вели Миран.

Во „Саса“ има таложници. На излезот на флотацијата се наоѓа апарати што ја одвојуваат водата и некои не се чистат, но 100 заштитуваат.

-Дефини не сме подготвени за 100 проценти да ја заштитиме природата. Еве, и околу 15 години од катастрофата, се уште имаме последици. Од „Саса“ смета дека го прави разликата и дека сега не е до тој степен како претходните години. Но, ние на тоа им укажуваме дека тогаш се бушело, работиме руски машини на пневматски воздух, а сега се дизел машини. Тогаш се бушело и може да се изнесат пет камиона руда. Сега се продаваат до 100 камиони. Технологијата оди брзо и загадувањето е ефективно. И повторно ќе кажам, Каменичка Река е уште мртва, нагласува Миран.

Министерството за животна средина без одговори за случајот „Саса“

Безуспешни обиди да се добиеме одговори од ресорното Министерство на неколку прашања поврзани со работењето на „Саса“, јаловиштата и нејаснотијата во Македонска Каменица. Најпрво ни беше рече дека ќе добиеме информации во најкус можен рок, потоа немаше „оправдувањето“ дека поради годишните одмори на повеќето пациенти се отсутни и на крај, претходно не одговараше на пораките.

Општина Македонска Каменица: Сериозно ги земаме предвид сите укажувања од идентитетот

Општина Македонска Каменица, се изјасни дека, пак, според важечката законска регулатива, нема надлежност за вршење инспекциски надзор и контрола врз работењето на рудникот „Саса“. Според тоа, како што наведува, нема формирано посебно тело или комисија за таа намена.

-Условите што „Саса“ треба да ги користат изворите на енергија на сопственото работење, заштитата на животната средина, следењето на можните законски прописи, управувањето со јаловиштата и рекултивацијата на искористените животни, се утврдени со А-интегрираната еколошка дозвола и со другите релевантни законски прописи. Со дозволата е дефиниран поглед на следење и на влијанието на рудникот врз животната средина. Во согласност со овие обврски, „Саса“ е должна редовно да ги спроведува мерењата и мониторинг на релевантните параметри, контролата на оние што се однесуваат на квалитетот на водата, воздухот и другите аспекти на животната средина. Испитта и објаснуваат се резултатат ​​од независни акредитирани лаборатории и се доставуваат до надлежните институции, кои ги оценуваат резултатите со пропишаните гранични вредности и условите од дозволата, објаснуваат од Општината.

Општина Македонска напоменува и дека сериозно ги зема сите укажувања од поврзани со квалитетот на животната средина и доколку е добиена конкретна пријава за можен проблем, во рамките на својата надлежност воспоставува комуникација со рудникот „Саса“ и ги известувачите од кои може да побараат кандидати.

-Рудникот „Саса“ е голем работодавец во локалната заедница, со околу 70 директно лица, од кои дел се жители на Општина Македонска Каменица. Дополнителни директни вработувања, работење на рудникот ангажман и економска активност за повеќе локални компании, добавувачи и други деловни субјекти. Во однос на донациите и проектите од областа на општествената одговорност, одлучувате за нивната реализација ги носи рудникот, сопствената стратегија за општествено одговорно работење и поддршка на одржливиот ризик на заедницата. Притоа, „Саса“ одржува редовна и коректна комуникација и соработка со Општината и според своите можности и одредени приоритети, дава поддршка за проекти и иницијативи во повеќе области, меѓу кои инфраструктурата, образованието, спортот, културата, здравството и заштитата на околината, подвлекуваат од.

Воедно се додава дека Општина Македонска Каменица ќе продолжи да ја следи состојбата од аспект на интересите и квалитетот на животот на сите луѓе, да одржува отворена комуникација со корупцијата, рудникот и надлежните, за да се постапува во рамките на своите надлежности.

Владата распиша повик за концесија за проспекциски геолошки истражувања – невладините остро реагираа

Во ЕУ Министерството за енергетика расписа јавен повик за доделување двегодишна концесија за проспекциски геолошки метални истражувања минерални суровини, а рокот за пријавување беше до 31 јули. Повикот ги прави општините: Кратово, Крива Паланка, Кочани и Македонска Каменица.  

Остро реагираа 26 граѓански организации (еколошки здруженија), кои побараа Владата целосно да се остави од овие концесии. Формираа широки граѓански фронт во одбрана на ставовите, а клучните аргументи им беа: дека се крши Законот за минерални суровини (значителни делови од просторите за кои се напишани повиците се совпаѓаат со претходните истражени подрачја кои директно ги поткопуваат законските правила), дека има преклопување со високите детали (во наведените податоци), на делови од нив со уште има или постоеле канцеларии концесии за експлоатација и рудници) и дека опсегот е премногу голем (одлуките за просторите „Север-Североисток“ и „Исток“ територијаат територија на дури 27 (односно 29) општини во источниот и северниот дел на територијата на државата, со што, според еколошките региони.

Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини излезе со официјален став со кој ги отфрли обвинувањата на невладините организации. Од ресорното Министерство дека во јавноста намерно или ненамерно се создава погрешна перцепција за значењето на проспекциските геолошки истражувања.

Рекорден раст на државните приходи од концесии

Според податоците на Министерството, во 2025 година државата инкасира рекорден износ од над 1,22 милијарди денари по основ на концесиски надоместоци. Овој резултат е остварен преку 289 склучени договори главно за експлоатација на минерални суини, што е повеќе од двојно повеќе во споредба со 2024 година, кога биле платени 561.544.717 денари. 

Ваквиот тек продолжува и во првата четвртина од 2026 година со наплатени 574 милиони денари. Дури 78 од овие средства законски завршуваат директно во буџетите на општините каде што се врши експлоатација. 

Анализата на завршните сметки за 2025 година покажува дека Македонска Каменица, Радовиш, Пробиштип и Крива Паланка заедно евидентирале 293,2 милиони денари од надоместоци за експлоатација на минерални суровини и за користење простор.

Рударството во 2025 година учествувало со 10,9 проценти во индустриското производство и со 2,8 проценти во извозот. Биле произведени 130.174 тони бакарен, оловен и цинков концентрат. 

„Саса“ останува голем рудник за подземна експлоатација и рекордер по осварен приход и добивка, меѓу клучните капацитети се и рудниците „Бучим“ и „Тораница“.

Стратегија за геолошки истражувања, одржливо искористување и експлоатација на минералните суровини за 2 години – 2026 година

МАНУ и релевантните факултети изработија нова Стратегија за минерални суровини 2026-2046 која е достапна на интернет страницата на Министерството за енергетика. Во стратегијата е можно глобалниот потенцијал на наоѓалиштата на бакар, злато и сребро кои се сметаат за критични суровини за балната зелена транзиција (соларни панели, електрични возила). Се посочува и дека Македонија треба да го зајакне овој сектор и да ги користи природните ресурси (природни минерални богатства), во хармонија со еколошки, културни и природни вредности. 

-Мора да создаде атрактивни животни средини кои обезбедуваат висок стандард на населението и да се избегнат ситуации кога работната сила се иселува. Проширувањето мора да се случи во хармонија со животната средина и околните индустрии, пишува во Стратегијата.

Животна средина е наведена како втора приоритетна област, веднаш по економијата, а пред социјалната димензија.

Приоритетната област животна средина ја поставува заштитата на природните ресурси, екосистемите и биолошката разновидност како суштински услов за долгорочна одржливост на минералната индустрија. Стратегијата укажува на тоа дека рударските активности имаат потенцијал за заштита на територијата на животната средина, особено во однос на деградацијата на отпадот, управувањето со отпадот, користењето на водните ресурси и емисиите. Во оваа приоритетна област е дефинирана следната општа цел: Долгорочна одржлива индустрија за минерали со минимизирање на влијанието врз животната средина што ги предизвикува од аспектите на факторите на животните и биолошката разновидност. Клучен правец на делување е поддршка на преминот кон почисти извори на енергија преку користење на минералната индустрија со енергетската транзиција. Ова вклучува подобрување на енергетската ефикасност, вклучување на јаглеродниот печаток и обезбедување суровини програми за развој на обновените извори на енергија и нискојаглеродните технологии. Дополнително, Стратегијата го истакнува правецот искористување на затворените рудници за развој на браунфилд инвестиции, пред сè во обновливи извори на енергија, со што се овозможува ревитализација на деградирањето подрачја, влијание на притисокот врз нови локации и комбинирање на еколошки и економски економски.    

Оваа содржина е изработена со финансиска поддршка од Agence Française de Développement (AFD) и 
Expertise France во рамки на проектот „Зајакнато граѓанско учество во заштита на животната средина“ имплемент од страна на македонското здружение на правници, во партнерство со Центарот за правни истражувања и анализи, – Центар за еколошка демократија. Содржината е единствена одговорност на авторите и во никој случај не може да се смета дека ги одредува стапките на Agence Française de Développement (AFD) и Expertise France.