Тркалезна маса „Една година по Кочани: Што мора да направиме за ваква трагедија да не се повтори?“

На 9 март 2026 година, една недела пред првата годишнина од пожарот во ноќниот клуб „Пулс” во Кочани, Институтот за демократија „Социетас цивилис“ – Скопје организираше тркалезна маса со претставници на клучните институции чии надлежности се поврзани со пропустите што ја овозможија оваа трагедија.

Учесниците доаѓаа од широкиот институционален и граѓански спектар: парламент, антикорупциски и инспекциски тела, институции за заштита и спасување, семејства на жртвите, граѓански протестни движења, академија и меѓународни организации.

Разговор што одамна требаше да се одржи

Речиси година дена по Кочани, суштинската политичка дебата за системските причини зад трагедијата е во голема мера отсутна од јавната агенда. Тркалезната маса беше организирана токму со цел да се пополни таа празнина – не за да се утврди индивидуална вина, туку за да се испитаат структурните услови кои ја овозможија трагедијата и да се идентификуваат конкретни чекори за спречување на слични катастрофи во иднина.

Што беше дискутирано

Разговорот постојано се враќаше на низа меѓусебно поврзани пропусти кои и денес остануваат нерешени.

Регулаторните празнини и слабото спроведување беа во центарот на вниманието. Учесниците укажаа на нејасната законска регулатива, премногу широките дискрециони овластувања и фактот дека клучните препораки на надзорните тела не се правно обврзувачки, оставајќи ги институциите во состојба да ги идентификуваат проблемите, но без моќ да наметнат решенија.

Преклопувањето и нејасната поделба на надлежности се покажа како структурен проблем. Повеќе тела споделуваат одговорност за исти области, но поделбата на надлежности е слабо дефинирана. Кога ќе се случи нешто, таа нејаснотија им овозможува на институциите да се повикуваат едни на други, а одговорноста паѓа низ пукнатините на системот.

Парламентарниот надзор не ги исполни очекувањата. И покрај размерите на трагедијата и документираните системски пропусти кои таа ги разоткри, законодавните реформи се бавни и недоволни. Учесниците повикаа на поактивна употреба на механизмите за парламентарен надзор и поголема политичка ангажираност со прашањата покренати по Кочани.

Капацитетот за заштита и спасување бара итна реформа. Потребата за консолидација на фрагментираните институции во единствено тело за заштита и спасување, надминување на хроничниот недостиг на човечки ресурси и децентрализација на капацитетите за итен одговор беа идентификувани како приоритети за кои се зборува со години, а сè уште не се разрешени.

Силно лоби, слабо санкционирање и регулација. Неуспехот на инспекциските служби да санкционираат пропусти во угостителскиот сектор не е изолиран феномен. Таквата состојба делумно може да се објасни со постоењето на добро организирана структура што ги застапува интересите на угостителите и која има интерес да ја одржи постојната состојба. За законодавецот, ова би претставувало дополнителен предизвик во обидот да ја унапреди регулаторната рамка, бидејќи неизбежно ќе се соочи со организиран притисок од страна на засегнатите интересни групи.

Општество што заборавило како да реагира во итни случаи. Ова не е критика кон настраданите и повредените, туку видлив системски пропуст. Од учесниците беше забележано дека подготовката за одговор во итни случаи, особено при пожари, што постоеше во претходниот систем, ефективно исчезна од образовниот курикулум и јавниот живот. Затоа е потребно повторното воспоставување култура на цивилна заштита и подготвеност за вонредни состојби со цел градење на отпорно општество, способно да се справи во вонредни ситуации.

Човечката димензија не смее да се заборави. Меѓу најсилните придонеси на тркалезната маса беа оние на семејствата на жртвите и претставниците на граѓанските протестни движења, кои зборуваа за несоодветниот однос на државата, длабоко вкоренетата култура на „никој не е одговорен” и болното отсуство на какво било официјално национално одбележување на жртвите.

Што понатаму?

Годишнината од Кочани треба да биде момент не само за размислување, туку и за дејствување. Тркалезната маса јасно покажа дека знаењето, институционалните актери и граѓанската енергија потребни за реформа се присутни. Она што недостасува е координирана политичка волја.

Институтот за демократија „Социетас цивилис“ – Скопје, во рамки на своите проектни активности останува целосно посветен на зајакнување на надзорната улога на Собранието, зголемување на капацитетите и независноста на антикорупциските институции, како и подобрување на ефикасноста и отчетноста на инспекциските служби.