Извештај: Листите со санкции ја разоткриваат корупцијата во Северна Македонија, но не даваат резултати

Меѓународните санкции против политичари и бизнисмени во Северна Македонија ја разоткрија корупцијата и поттикнаа јавна дебата, но остануваат во голема мера неефикасни во сузбивањето на вкоренетите практики, се вели во најновата студија на Институтот БИРС.

Извештајот, „Именување, засрамување, но не и скротување: Влијанието на листите со санкции врз политиката и економијата на Северна Македонија“, изработен од аналитичарот и новинар Џелал Незири, утврдува дека санкциите наметнати од САД, Обединетото Кралство и Европската унија имаат „ограничено и неконзистентно“ влијание, бидејќи не се спроведуваат внатрешно.

Од 2015 година, Вашингтон стави на црна листа повеќе истакнати личности, меѓу кои поранешниот премиер Никола Груевски, екс-шефот на тајната служба Сашо Мијалков, олигархот Јордан Камчев и градоначалникот на Струга, Рамиз Мерко, поради корупција и злоупотреба на моќта. Понова генерација санкционирани вклучува поранешниот прв заменик-премиер Артан Груби и поранешниот судија Енвер Беџети, обвинети за влијание врз судството со цел заштита на политички сојузници.

„Листите со санкции ја потврдуваат корупцијата и злоупотребите, но без домашни механизми за спроведување, нивниот ефект е повеќе симболичен отколку практичен,“ се наведува во извештајот.

Истражувањето на Незири, базирано на 12 експертски интервјуа и отворени извори, покажа дека санкциите повеќе влијаат врз политичките кариери отколку врз економската активност. Политичарите ставени на црна листа често се повлекуваат од јавниот живот или губат кредибилитет, но нивните бизнис-мрежи во голема мера остануваат недопрени. Компаниите поврзани со санкционирани лица често продолжуваат да работат преку префрлање на сопственоста.

Во извештајот се наведува дека реакциите во Северна Македонија најчесто се декларативни. Власта и опозицијата ги користат санкциите за меѓусебни напади, додека судските институции ги забрзуваат постапките само по меѓународен притисок. „Дури откако некој ќе биде ставен на црна листа, системот почнува да се движи,“ изјави Билјана Ивановска, поранешна претседателка на Државната комисија за спречување на корупцијата, цитирана во извештајот.

Академикот Абдилменаф Беџети, професор на Универзитетот на Југоисточна Европа, оцени дека санкциите немаат превентивен ефект бидејќи не се доволно објаснети пред јавноста. „Не е познато кои се критериумите за влегување на црните листи. Ако тоа се промовираше повеќе, тогаш листите ќе беа поефикасни во спречување на грешки на политичко или економско ниво,“ рече тој.

Истражувањето покажа дека перцепцијата за санкциите е поделена по политички и етнички линии. Етничките Албанци, генерално попро-западно ориентирани, ги гледаат американските и европските санкции како кредибилни, додека дел од етничките Македонци ги отфрлаат како мешање од странство.

Извештајот заклучува дека без реформи за зајакнување на судската независност, локално спроведување на санкциите и справување со партискиот клиентелизам, санкциите ќе останат алатка за именување и засрамување, но не и вистински механизам за одвраќање.

Студијата, исто така, препорачува промена на домашните закони за санкции за да се обезбеди нивна тежина во земјата. „Да се променат законите што ги регулираат санкциите, при што, покрај санкциите на Обединетите нации, земјата ќе биде должна да ги спроведува и оние на пријателските држави и стратешките партнери како ЕУ, САД и Велика Британија,“ се наведува во извештајот.

„Корупцијата и партискиот клиентелизам се толку длабоко вкоренети што санкциите сами по себе не можат да ги скротат,“ напиша Незири.

Институтот БИРЦ, со седиште во Тетово, ја објави студијата во септември 2025 година.

Целиот извештај е достапен подолу: