Клучни наоди од анализата за спроведувањето на Зелената агенда на локално ниво: Каде се соочуваме со системски пречки, а каде лежат решенијата?

Спроведувањето на Зелената агенда на локално ниво во нашата земја не е прашање на избор, туку услов за долгорочен одржлив развој. Сепак, успехот на овој процес зависи од цела низа меѓусебно поврзани фактори.

За да го мапира реалниот напредок и тесните грла на терен, Центарот за климатски промени спроведе детална анализа која опфати 24 општини. Оваа студија примарно се фокусираше на три клучни столба: административните капацитети, практиките на буџетирање и реалната реализација на еколошките политики.

Резултатите до кои дојдовме јасно укажуваат на длабоки системски предизвици, но истовремено идентификуваат и добри локални практики кои можат да послужат како пример за понатамошен развој.

Административните капацитети се соочуваат со огромен јаз и критичен недостиг на кадар

Еден од најзагрижувачките наоди од анализата е големата диспаризација (разлика) меѓу општините во однос на организациската поставеност и бројот на вработени во секторите за животна средина. Поголем дел од општините се соочуваат со сериозен недостиг на стручен кадар. Ова особено се однесува на овластените инспектори за животна средина. Поради недостигот на инспектори, во голем број случаи целосно изостануваат редовните инспекциски контроли, како и континуираниот системски надзор над загадувачите. Ваквите ограничени капацитети не само што ја отежнуваат секојдневната имплементација на законите, туку претставуваат и сериозна кочница за подготовка на квалитетни проекти со кои би се аплицирало за средства од европските фондови.

Буџетирање и транспарентност

Финансиското планирање е огледало на вистинските приоритети на локалната власт. Иако формално постои волја за транспарентност, суштинските бројки го откриваат следново:

• Низок буџетски удел: Повеќето општини редовно ги објавуваат своите буџети, но нивото на деталност и ажурност варира. Анализата покажа дека просечниот удел за животна средина изнесува скромни 4 до 5% од вкупниот општински буџет.

• Тековно одржување наместо инвестиции: Дури и овие ограничени средства најчесто се трошат за тековни и оперативни активности (како комунална хигиена и одржување на зеленило), наместо за сериозни, капитални еколошки проекти.

• Политичка волја пред капацитетот: Забележително е дека фискалната транспарентност на општината не зависи од нејзината големина или буџетска моќ, туку првенствено е резултат на индивидуалната политичка волја на локалното раководство.

Клучен наод: Стратешките еколошки планови имаат мала вредност доколку не се буџетски поддржани и реално спроведени на терен.

Проекти, планови и имплементација – Доминација на соопштенија пред документи

Процесот на стратешко планирање сè уште страда од формализам и недостиг на конкретна реализација. Загрижувачки мал број општини поседуваат актуелни и валидни стратешки документи за заштита на животната средина (како што се Локалните еколошки акциони планови – ЛЕАП или Акционите планови за одржлива енергија и клима – SECAP). Кај оние општини кои имаат донесено планови, нивната имплементација во пракса е исклучително слаба, главно поради тоа што овие мерки не се предвидени во годишните општински буџети. Во јавниот простор сè уште преовладуваат протоколарни соопштенија за еколошки намери, додека во заднина недостигаат суштински и јавно достапни еколошки податоци.

Урбанизација и животна средина, се прави бескомпромисен притисок врз јавниот простор

Растот на градовите и населените места често се одвива на штета на природните ресурси во заедницата.

• Намалување на зеленилото: Интензивната и агресивна урбана експанзија во континуитет ги намалува и фрагментира зелените површини.

• Еколошки последици од легализацијата: Масовните процеси на легализација на бесправно изградените објекти оставаат долгорочни и сериозни негативни последици врз животната средина и просторното планирање.

• Изостанок на заштита: Недостасува долгорочен и системски пристап кој во исто време ќе ги штити јавниот простор, урбаното зеленило и квалитетот на воздухот.

Обновлива енергија и субвенции

Енергетската транзиција е област каде што се забележува најголема раздвиженост, но и тука се појавуваат нови предизвици. Евидентен е силниот раст на инвестиции во фотоволтаични централи. Меѓутоа, нивната сè почеста реализација врз плодно земјоделско земјиште отвора сериозни дилеми за долгорочната заштита на храната и земјоделските ресурси. Општините активно доделуваат субвенции за граѓаните (за инвертер-клими, велосипеди, термоефикасни фасиди и сл.), што е за пофалба. Сепак, речиси целосно недостасува системска евалуација на реалните ефекти од овие мерки – односно, точно да се измери колку овие субвенции придонеле за намалување на загадувањето или за заштеда на енергија.

Генерален заклучок: Патот кон суштински напредок

Иако постојат светли точки и поединечни успешни иницијативи, генералниот заклучок од нашиот извештај јасно покажува дека локалните еколошки политики во најголем дел се заглавени во кругот на недоволни капацитети, лимитирани буџети, неимплементирани стратегии и парцијален (наместо системски) пристап.

За да се постигне реален напредок и вистинска имплементација на Зелената агенда на локално ниво, неопходни се итни промени:

1. Реорганизација и кадровско зајакнување на општинските сектори за животна средина и инспекторати.

2. Подигнување на нивото на отчетност и транспарентност при трошењето на јавните пари за еколошки намени.

3. Долгорочна визија во планирањето, каде што локалните лидери ќе ја стават заштитата на животната средина во јадрото на сите капитални одлуки.

Преземете го целосниот извештај на македонски јазик на следниот линк

For English version follow the link.