Impulsi qytetar #19 – pasqyrë mujore e aktiviteteve të përfituesve të granteve

Korrik 2026

Aktivizmi qytetar në korrik tregoi se ndryshimi ndërtohet përmes hapave të vegjël e të përditshëm. Mediat komunitare vazhduan të fitonin hapësirë të re në të gjitha rajonet, ndërsa profesioni i gazetarisë fitoi një busull të re etike. Mjedisi mbeti në fokus për një numër të madh përfituesish të granteve, të cilët, nga karvani nëpër qytete deri te kompostimi në kopshte, demonstruan ekonominë qarkore në praktikë. Të rinjtë në Krushevë eksperimentuan me inteligjencën artificiale për të zgjidhur problemet e komuniteteve të tyre dhe analizat e arsimit të lartë dhe barazisë gjinore vunë në dukje sfidat që ende presin të kapërcehen. Në këtë numër të Impulsi qytetar, ne raportojmë mbi aktivitetet më të rëndësishme të përfituesve të granteve të Civika mobilitas gjatë gjithë muajit.

Instituti për Hulumtim mbi Zhvillimin Social RESIS dhe Këshilli i Etikës në Media i Maqedonisë organizuan një punëtori në Kumanovë për pesëmbëdhjetë të rinj, aktivistë dhe gazetarë nga Rajoni Verilindor. Eventi është pjesë e projektit “Media komunitare për një shoqëri civile më të fuqishme”, i cili synon të zgjerojë iniciativën “Aktiv lokal” në rajone të reja. Pjesëmarrësit diskutuan standardet profesionale dhe etike në raportim dhe në fund, ata zhvilluan së bashku ide që së shpejti do të rezultojnë në histori të reja në platformat “Aktiv lokal”.

Nga ana tjetër dhe megjithatë në botën e gazetarisë, Shoqata e Gazetarëve të Maqedonisë, Instituti Maqedonas i Medias dhe Këshilli i Etikës në Media i Maqedonisë promovuan Kodin e ri të Gazetarëve të Maqedonisë, rezultat i një procesi gjithëpërfshirës dhe shumëfazor në kuadër të projektit “Forcimi i standardeve etike për besim më të madh në media”. Kodi specifikon më tej standardet në disa fusha, duke përfshirë përdorimin e inteligjencës artificiale, verifikimin e fakteve, mbrojtjen e kategorive të cenueshme dhe raportimin mbi vetëvrasjet. Kodi është i disponueshëm në ueb faqet të SHGM dhe MIM në tetë versione gjuhësore.

Mjedisi u diskutua në ambient të hapur këtë korrik dhe Karvani i gjelbër 2026 vazhdoi nëpër qytete me muzikë, të qeshura dhe përmbajtje edukative për qytetarët. Karvani u ndal në Negotinë, ku mbrëmja u kalua në aktivitete edukative dhe biseda rreth zakoneve të qëndrueshme, me moderatoren Ana Zafirova, një performancë stand-up nga Nadica Petrova dhe muzikë nga PEPPERMINT. Të njëjtin format mori në Shtip, ku fëmijët nga SHMK “Vera Ciriviri – Trena” dolën në skenë me një eko-recital, si dhe nxënësit e Shkollës së Mesme “Dimitar Mirasçiev” me një prezantim të eko-modës. Ndalesa e fundit për korrikun ishte Strumica, e realizuar në bashkëpunim me Qendrën për Hulumtim dhe Analiza NOVUS. Karvani është pjesë e projektit “ZZZ – Bashkarish për avokim të gjelbër për mbrojtjen e ambienti”, të cilin Qendra për Aktivizëm Rinor KRIK po e zbaton së bashku me Qendrën për Iniciativa Sociale “Shpresa” dhe Shoqatën e Punëtorëve Social të Maqedonisë.

Dhe a mund të bëhet shërbimi komunitar për fëmijët një mjet për ndryshim të gjelbër? Kjo është pyetja nga e cila fillon iniciativa e re e CMA KRIK, pjesë e të njëjtit projekt. Edhe pse masa është e parashikuar ligjërisht, ajo ende rrallë zbatohet në praktikë. Prandaj, organizatat propozojnë që ajo të pilotohet si një formë e punës sociale të gjelbër, në komunat e Negotinës, Demir Kapisë, Rosomanit dhe Kavadarit, ku në vend që të reduktohet në përmbushjen e një detyrimi ligjor, bëhet një mundësi për fëmijët që të përfshihen në rregullimin dhe mirëmbajtjen e sipërfaqeve të gjelbra, pyllëzimin dhe veprimet ekologjike.

Kujdesi për zakonet e gjelbra tek më të vegjlit vazhdoi në çerdhet e Shkupit. Me mbështetjen e donatorëve, përmes projektit “Aktivizëm qytetar për realizimin e një ekonomie qarkore në menaxhimin e mbeturinave organike”, të zbatuar nga Qendra e Burimeve Mjedisore (REC), “Eko logik” dhe “Florozon”, në korrik një kompostues iu dhurua çerdhes “Orce Nikolov” në komunën e Karposhit. Në këtë aktivitet mori pjesë edhe kryetari i komunës, i cili shprehu kënaqësinë e tij me iniciativën dhe vizitoi fëmijët në çerdhe. Kompostuesi do të mundësojë që mbeturinat organike në çerdhe të përzgjidhen dhe kompostohen siç duhet dhe fëmijët do të përfshihen aktivisht në këtë proces, të cilët do të mësojnë përmes aktiviteteve praktike se si shndërrohen në pleh natyral. Organizatat kanë përgatitur edhe një video të re promovuese që thekson rëndësinë e përzgjedhjes së mbeturinave organike, në prodhimin e së cilës morën pjesë ekspertë, mësues dhe nxënës nga shkollat fillore.

Ekonomia qarkore është vënë në fokus edhe në nivel rajonal. Instituti i Gjelbër, në partneritet me Shoqatën Kombëtare të Pronarëve të Pyjeve Private, mbajti dy forume rajonale në korrik si pjesë e projektit “Zero bio-mbeturina: Ndryshime sistemike në partneritet me qytetarët”. Në forumin në Kumanovë më 2 korrik, u prezantuan rezultatet sipas të cilave Rajoni Verilindor gjeneron çdo vit mbi 40,000 ton bio-mbeturina, dhe katër ditë më vonë, në forumin në Berovë, u prezantua një hulumtim për Rajonin Planifikues Lindor, ku sasia e bio-mbeturinave tejkalon 86,000 ton në vit. Pjesëmarrësit në të dy forumet ranë dakord se nevojitet mbështetje më e fortë institucionale dhe veprim i përbashkët për të krijuar një sistem të qëndrueshëm të menaxhimit të bio-mbeturinave.

Pamja më e gjerë e tranzicionit të gjelbër u formësua edhe nga Qendra për Ndryshimet Klimatike, e cila u përqendrua në tema që lidhen me situatën në vend, nga gatishmëria e pabarabartë e komunave për t’u përballur me ndryshimet klimatike, përmes pengesave institucionale dhe sistemike në zbatimin e politikave, deri te fakti se dekarbonizimi në fakt fillon me vendimet e përditshme lokale. Mesazhi i përbashkët është se një tranzicion i vërtetë i gjelbër kërkon institucione të qëndrueshme, koordinim dhe përfshirje të të gjithë palëve të interesuara. Aktivitetet janë pjesë e projektit “Partneritet rajonal për zbatim më të mirë të Agjendës së gjelbër në nivel lokal” , të cilin Qendra për Ndryshimet Klimatike po e zbaton së bashku me shtatë partnerë të tjerë.

Ndërsa të rriturit kërkonin zgjidhje sistemike për mjedisin, të rinjtë në Krushevë kërkonin zgjidhjet e tyre me ndihmën e teknologjisë. Nga 6 deri më 8 korrik, 45 të rinj nga Krusheva, Kumanova dhe Tetova morën pjesë në Ideathonin e Inteligjencës Artificiale “Zëri im në qytetin tim”, ku identifikuan sfidat me të cilat përballen të rinjtë në komunitetet e tyre lokale dhe zhvilluan zgjidhje krijuese me mbështetjen e inteligjencës artificiale. Rezultati i ideathonit janë hartat lokale rinore me nevojat, prioritetet dhe propozimet për secilën komunë, të cilat pjesëmarrësit i prezantuan përmes prezantimeve të shkurtra të ideve të tyre. Projekti zbatohet nga Unioni Rinor i Krushevës, IDZ Maqedonia dhe Qendra për Dialog Ndërkulturor.

Çështja se ku duhet të çojë arsimimi i të rinjve mbetet e hapur edhe në nivelin analitik. Përshtatja e programeve universitare me nevojat e tregut të punës mbetet një nga sfidat kryesore të arsimit të lartë, tregon një analizë e re nga BIRS, Forumi për Politika të Ndjeshme dhe IOHNS. Sipas Dekanit të Fakultetit të Biznesit dhe Ekonomisë në UEJL, Blerta Abazi, problemi është strukturor, sepse universitetet ndryshojnë me kalimin e viteve, ndërsa tregu i punës kërkon aftësi të reja brenda pak muajsh. Sipas të dhënave të fundit, mbi 8,000 persona me arsim të lartë në vend kërkojnë punë, ndërsa punëdhënësit raportojnë mungesë të aftësive praktike dhe teknike. E njëjta temë është eksploruar në thellësi në filmin dokumentar “Universitet pa kufij apo pa të ardhme? Reformat që janë të vona”, në të cilin ish-ministra, rektorë dhe ekspertë hetojnë pse reformat kryesore nga Procesi i Bolonjës janë ende të papërfunduara. Si analiza ashtu edhe dokumentari u prodhuan në kuadër të projektit “Avokimi për zhvillim gjithëpërfshirës”.

Ekzistenca formale e të drejtave dhe institucioneve ende nuk do të thotë mbrojtje efektive, tregon dokumenti i ri i politikave publike të Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut. Pavarësisht kornizës ligjore relativisht të zhvilluar, gratë nga komunitetet e margjinalizuara, duke përfshirë gratë nga zonat rurale, anëtaret e komunitetit LGBTI, gratë që përdorin drogë, punëtorët e seksit, të dënuarit dhe të pastrehët, vazhdojnë të përballen me diskriminim të shumëfishtë dhe ndërsektorial, varësi ekonomike dhe mosbesim në institucione. Dokumenti u zhvillua në kuadër të projektit “Barazia tani – Forcimi i komuniteteve të margjinalizuara për përfshirje sociale dhe mosdiskriminim”, të cilin Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut po e zbaton së bashku me HOPS – Opsionet për Jetë të Shëndetshme dhe Koalicionin Margjinat.

Numrat e konfirmojnë të njëjtën fotografi. Sipas infografikës së fundit, për periudhën nga 1 prilli deri më 31 maj 2026, 61 ankesa për diskriminim u parashtruan pranë Komisionit për Parandalimin dhe Mbrojtjen nga Diskriminimi, nga të cilat 22 u parashtruan nga gratë. Në të njëjtën kohë, KHDNJ publikoi edhe një analizë të zbatimit të Ligjit për parandalimin dhe mbrojtjen nga diskriminimi në periudhën 2023-2026, e cila tregon se nuk ka ndryshime pozitive në kornizën ligjore. Përkundrazi, ndryshimet në Ligjin për arsimin fillor kanë bërë regres në dispozitat për mbrojtjen nga diskriminimi. Analiza trajton në mënyrë specifike përzgjedhjen e anëtarëve të Komisionit, një proces që organizatat e shoqërisë civile vazhdimisht e theksojnë si rezultat i kandidatëve të përzgjedhur sipas kritereve partiake, në vend të kritereve ligjore.

Llogaridhënia e institucioneve ndaj qytetarëve u mat gjithashtu nga Finance Think. Përmbledhja e fundit e politikave nr. 80 tregon një fotografi të përzier. Treguesit kryesorë makroekonomikë po lëvizin në një drejtim relativisht të favorshëm, por ka dështime në premtimet që ndikojnë drejtpërdrejt në standardet e jetesës së qytetarëve. Në gjysmën e mandatit, vetëm 11% e premtimeve janë përmbushur plotësisht, ndërsa analiza tregon se Qeveria po bën më shumë përparim në stabilitetin makroekonomik sesa në premtimet që kërkojnë reforma më të thella strukturore. Përmbledhja u përgatit në kuadër të projektit “Ndërtimi i urës midis premtimeve politike dhe arritjeve në katër fusha zhvillimi”.

Instituti për Demokraci “Societas Civilis” – Shkup informoi për progresin e projektit “Inspektorët lokal nën thjerrëz: Përmirësimi i ligjshmërisë dhe llogaridhënies së inspektimit lokal”, të cilin së bashku me Institutin për Hulumtime Sociologjike dhe Politiko-Juridike (ISPPI) në UQM e zbaton që nga fillimi i vitit. Deri më tani, janë mbledhur mbi 1.500 të dhëna nga 95% e komunave në vend dhe janë analizuar mbi 50 akte ligjore. Në periudhën e ardhshme, do të pasojnë katër dokumente analitike, një ngjarje publike në të cilën do të prezantohen gjetjet dhe rekomandimet kryesore, si dhe trajnim për gazetarët për përdorimin e të dhënave për gazetarinë hulumtuese.

Nga mediat komunitare te kompostuesit e kopshteve, nga idetë rinore te analizat mbi arsimin dhe drejtësinë, aktivitetet e korrikut të përfituesve të granteve të Civika mobilitas konfirmojnë se sektori i shoqërisë civile mbetet i gjallë dhe aktiv edhe në muajt e verës, gjithmonë në krah të qytetarëve dhe nevojave të tyre të përditshme.