Impulsi qytetar #20 – pasqyrë mujore e aktiviteteve të përfituesve të granteve

GUSHT 2026

Gushti ishte edhe një muaj i ngjeshur për grantmarrësit e Civica Mobilitas, të cilët përmes aktiviteteve të ndryshme treguan se pjesëmarrja qytetare është një proces i përditshëm dhe jo një ngjarje me një akt. Duket se muajin e kaluar pjesa më e madhe e aktiviteteve iu përkushtuan mjedisit jetësor dhe ndryshimeve klimatike, por nuk munguan as temat lidhur me të rinjtë, arsimin, mjedisin mundësues dhe të ngjashme.

Qendra për Aktivizëm Rinor “KRIK” ndau një sërë aktivitetesh të realizuara përmes projektit “ZZZ – Përbashkët për avokim të gjelbër për mbrojtjen e mjedisit jetësor”. Përmes iniciativës “Rrefe problemin, krijo zgjidhjen dhe ndërmirr iniciativë për mjedis lokal më të pastër“, 24 nxënës të shkollave të mesme nga Tetova dhe Gostivari identifikuan sfidat më të mëdha ekologjike në Rajonin e Pollogut dhe zhvilluan disa zgjidhje rinore. Iniciativa “Parku Qarkullues” në SHFK “Dedo Iljo Maleshevski” në Berovë tregoi se si puna sociale e gjelbër mund të lidhë shkollën, nxënësit, institucionet, komunitetin lokal dhe vullnetarët rreth një qëllimi të përbashkët – një mjedis më i shëndetshëm, më i gjelbër dhe më i bukur. Nxënësit e klasave të gjashta dhe të teta kontribuuan aktivisht në krijimin e një këndi të ri të gjelbër, si dhe fituan njohuri për natyrën, mbrojtjen e mjedisit dhe rolin e tyre në ndërtimin e një komuniteti të qëndrueshëm. Iniciativa “Oborr shkollor i pastër dhe i gjelbër – për një komunitet të shëndetshëm dhe gjithëpërfshirës” bëri bashkë rreth 30 nxënës nga SHMQSH “Shaip Jusuf” në komunën e Shuto Orizares, të cilët morën pjesë aktivisht në pastrimin dhe rregullimin e oborrit të shkollës, ku mbollën 16 fidanë të rinj.

Përmes projektit “Të mësojmë për ndryshimet klimatike”, Çeta e skautëve “Krste Jon” nga Struga, Qendra për Zhvillim të Qëndrueshëm të Komunitetit nga Dibra dhe Qendra Rajonale e Gjelbër Ohër, më 31 gusht organizuan një lundrim edukativ me anijen “Galeb”. Pjesëmarrës ishin nxënës nga SHFK “Vanço Nikoleski”, SHFK “Shën Klimenti i Ohrit” dhe SHFK “Hristo Uzunov” nga Ohri, nxënësit e shkollës së mesme “28 Nëntori” nga Dibra, si dhe skautët e “Krste Jon” nga Struga. Ata patën mundësinë të shihnin drejtpërdrejt nga anija një pjesë të brezit të kallamave të Liqenit të Ohrit, të shoqëroheshin dhe të ndanin përvojat e tyre.

Një fushatë digjitale promovuese me përmbajtje edukative-informative për dobitë nga mbetjet organike u nda nga Qendra e Resurseve Mjedisore REC, në partneritet me “Eko Logik” dhe “Florozon”, me të cilën deshën të nxitnin qytetarët për veprim të menjëhershëm për renditjen e drejtë të mbeturinave. Në videon, e cila është pjesë e projektit “Aktivizmi qytetar për realizimin e ekonomisë qarkulluese në menaxhimin e mbetjeve organike”, rolet kryesore i patën mësimdhënësit dhe nxënësit e shkollave fillore ku u mbajtën punëtoritë edukative të projektit. Eko Logik gjithashtu ndau video të incizuara gjatë punëtorive dhe testimit të ideve të biznesit të gjelbër me nxënës të shkollave fillore në komunat Karposh, Gjorçe Petrov dhe Kisela Vodë, ku të rinjtë mësuan se si bio-mbetjet mund të shndërrohen në resurs dhe mundësi për zhvillim të qëndrueshëm.

Qendra për Ndryshime Klimatike, së bashku me “Ekoturizam 2016” nga Ohri dhe në bashkëpunim me prof. dr. Bojan Simovski, hartoi Protokoll për identifikimin, kontrollin, largimin dhe monitorimin afatgjatë të llojit invaziv Ailanthus altissima (pema e qiellit) në lokalitetet arkeologjike Porta e Epërme në Ohër dhe Heraklea Linkestis në Manastir. Protokolli përcakton udhëzime praktike për hartëzimin, largimin e sigurt, parandalimin e ri-përhapjes dhe rimbjelljen e vegjetacionit autokton, me qëllim të ruajtjes afatgjatë të vlerave natyrore dhe kulturore të këtyre hapësirave.

QNK publikoi edhe një sërë analizash për investimet e gjelbra në tetë rajonet planore. Sipas raportit për dekarbonizim, së paku 377,95 milionë denarë janë investuar apo planifikuar në masa për efikasitet energjetik, fotovoltaikë, ngrohje më të pastër dhe lëvizshmëri të qëndrueshme, me ç’rast investimi më i madh individual është ai prej 191 milionë denarësh i Komunës Qendër për ndriçim smart LED. Raporti për mbrojtjen e ujërave dhe ajrit tregon se në infrastrukturën e ujësjellësit dhe kanalizimit, trajtimin e ujërave të zeza dhe mbrojtjen e lumenjve e liqeneve janë investuar së paku 1,36 miliardë denarë, ndërsa gjithnjë e më shumë po zbatohen sensorë, dronë dhe zgjidhje natyrore për pastrim. Nga ana tjetër, raporti për ekonominë qarkulluese tregon se së paku 140,11 milionë denarë janë orientuar drejt automjeteve komunale, selektimit primar, kompostimit dhe riciklimit, me futjen graduale të eko-ishujve dhe grumbullimit të veçantë të mbetjeve organike, tekstile dhe elektronike. Në analizat, të cilat QNK i harton me organizatat partnere për projektin “Partneriteti Rajonal për Zbatimin më të Mirë të Agjendës së Gjelbër në Nivel Lokal”, konkludojnë se hapi tjetër është lidhja e këtyre masave në sisteme funksionale rajonale me objetivos të matshëm.

Në komunitetin e Civica mobilitas janë të përfshirë mjaft të rinj të përkushtuar dhe aktivë. Prandaj, për Ditën Ndërkombëtare të Rinisë, vendosëm që së bashku me Lidhjen Rinore Krushevë dhe partnerët e projektit të shënojmë temën e këtij viti “Kontekste të ndryshme, synime të përbashkëta” përmes një publikimi të përbashkët për projektin “Zëri im në qytetin tim”. Ky projekt përfshin të rinj nga Krusheva, Kumanova dhe Tetova të cilët, me gjithë dallimet në mjediset ku jetojnë, marrin pjesë aktivisht në vendimmarrjen lokale. Deri më tani, sipas zbatuesve, 45 të rinj kanë hartëzuar sfidat në komunitetet e tyre, kanë gjeneruar ide dhe kanë zhvilluar prototipe me ndihmën e një vegle AI, përmes së cilës u dërgojnë rekomandime konkrete komunave për përmirësim.

BIRC publikoi një sërë materialesh të reja nga projekti “Avokimi për zhvillim gjithëpërfshirës” kushtuar gjendjes me arsimin e lartë në vend. Në analizën për përputhshmërinë e programeve studimore me tregun e punës, gazetari Goran Lefkov paralajmëron se programet universitare ende mbështeten në modele të vjetruara, duke treguar sektorin e shëndetësisë si shembull ku çdo vit diplomohen deri në 2.000 mjekë, e megjithatë mungesa e kuadrit kurrë nuk ka qenë më e madhe. Në tekstin për arsimin e lartë në epokën e inteligjencës artificiale, asistenti universitar Besnik Xhezairi paralajmëron se universitetet nuk auson t’i përgatisin të rinjtë për tregun e djeshëm, por për atë të nesërmin. Për sistemin e akreditimit, drejtori i ISSHS-M Marjan Bojadziev thekson se ri-akreditimi ende fokusohet në kriteret teknike në vend të relevancës së programeve, ndërsa studentja Luiza Residi në vështrimin e saj konsideron se universitetet i kushtojnë më shumë vëmendje dhënies së diplomave se sa përgatitjes së kuadrove cilësore. Përmes një tregimi personal si student, kolumna e Enis Shaqirit përshkruan një universitet ku mungojnë pajisjet bazë dhe literatura, duke ngritur pyetjen nëse paketa e re ligjore për arsimin e lartë do të sjellë ndryshim të vërtetë apo do të mbetet edhe një premtim tjetër në letër.

“Të rinjtë mundën” dhe “Supportko” Koçan, përmes projektit “Të lidhur në krizë: Të rinjtë që ndërtojnë qëndrueshmëri dhe bashkësi”, publikuan “Analizën e nevojave, perceptimeve dhe praktikave të mira“, të fokusuar në mënyrën se si të rinjtë i përjetojnë dhe përballen me situatat e krizës. Të dhënat tregojnë se të rinjtë kërkojnë mbështetje më të madhe psikologjike, më shumë informacione dhe hapësira të sigurta, por institucionet ende nuk i përgjigjen mjaftueshëm këtyre nevojave, përveç kësaj nuk ka besim dhe koordinim të mjaftueshëm mes aktorëve. Nga ana tjetër, analiza tregon se të rinjtë kanë potencial të madh për të qenë aktivë në situata krize, veçanërisht përmes vullnetarizmit, nëse ekzistojnë trajnime dhe mekanizma të qartë për përfshirjen e tyre. Publikimi i njeh qendrat dhe organizatat rinore si urë lidhëse mes të rinjve dhe institucioneve, ndërsa dokumenti i plotë është i qasshëm në ueb-faqen e organizatës.

“Novus” nga Strumica mbajti ngjarjen përfundimtare për projektin “Rrjeti rinor për shkrim-lexim financiar në Juglindje”. Në ngjarje u prezantuan rezultatet e arritura dhe përvojat nga zbatimi i projektit, me vëmendje të veçantë kushtuar Doracakut për shkrim-lexim financiar, një vegël praktike përmes së cilës të rinjtë mund të fitojnë njohuri për buxhetimin, kursimin dhe borxhmarrjen e përgjegjshme. U prezantuan edhe udhëzimet për funksionimin e mëtejshëm të rrjetit rinor EduFin Hub, që të vazhdojë t’u shërbejë të rinjve edhe pas përfundimit të projektit, i zbatuar në partneritet me Promo Idea nga Strumica dhe “Kruna Plus” nga Radovishti.

Në Manastir, përmes projektit “Ndryshime për qëndrueshmëri”, Konekt dhe Asociacioni Rinor YMCA nga Manastiri mbajtën takim me anëtarët e Rrjetit për Qëndrueshmëri Financiare të Organizatave të Shoqërisë Civile. Diskutimi iu dedicated sigurimit të kushteve për financim më të stabilizeshëm dhe më të qëndrueshëm të sektorit civil, me fokus në Ligjin për Donacione dhe Sponzorime në Veprimtaritë Publike, pengesat ligjore dhe administrative të të cilit sektori civil i thekson prej më shumë se 15 vitesh. Në ngjarje u promovua edhe Përmbledhja e studimeve të rasteve për këtë ligj, e cila përmban 14 shembuj nga praktika dhe rekomandime për avancimin e kornizës ligjore. Pjesëmarrësit përcaktuan edhe prioritetet e avokimit të Rrjetit në periudhën e ardhshme, si dhe hapat e ardhshëm për përmirësimin e kushteve për qëndrueshmëri financiare të organizatave të shoqërisë civile.

Fondacioni Metamorfozis, Koalicioni Rural dhe Qendra për Inovacione Sociale Blink 42-21 u bënë thirrje qytetarëve të përfshihen në konsultimet publike të komunave të tyre përmes aplikacionit mZaednica, pjesë e projektit “Transformimi digjital në nivel lokal – Komunitet i përfshirë për qëndrueshmëri ndaj korrupsionit (DIGILOK)”. Platforma u mundëson qytetarëve të shprehin drejtpërdrejt mendimin e tyre, të marrin pjesë në anketa dhe të propozojnë zgjidhje për çështje që prekin jetën e përditshme në komunitetin e tyre, ndërsa u ndihmon komunave të identifikojnë me kohë nevojat dhe prioritetet e qytetarëve. Përmes mZaednica, qytetarët u ftuan të deklarohen edhe se si duhet të shpenzohen mjetet nga buxheti lokal, duke vlerësuar nëse prioritet duhet të jenë infrastruktura, hapësirat publike, arsimi apo mbështetja për të rinjtë dhe sportin.

Iniciativa Qytetare e Femrave Antiko nga Shkupi publikoi serinë e videove të shkurtra “Kompasi qytetar“, përmes të cilave shpjegojnë se çfarë do të thotë pjesëmarrje aktive qytetare jashtë procesit zgjedhor. Në episodin e dytë përshkruajnë se si një ide qytetare shndërrohet në iniciativë konkrete, ndërsa episodi i tretë afrohet konceptin e iniciativës qytetare dhe mënyrat për ta shfrytëzuar atë për hapjen e çështjeve me interes publik para institucioneve.

HERA, për projektin “Të drejta shëndetësore të avancuara të vajzave, grave dhe grupeve të ranueshme”, muajin e kaluar i kushtoi një sërë publikimesh informative parandalimit të kancerit të qafës së mitrës, i cili vazhdon të jetë një nga kërcënimet më serioze për shëndetin e grave në vend. Nga atje rikujtojnë se përvojat nga vendet me programe të organizuara parandaluese tregojnë se me vaksinimin me kohë kundër HPV-së, skriningun e rregullt dhe mjekimin e qasshëm, ky lloj kanceri mund të ulet drastikisht, pasi është një nga kanceret e pakta që mund të parandalohet tërësisht. Ata theksojnë se përveç rekomandimeve, nevojiten edhe shërbime të qasshme dhe një sistem që fton aktivisht gratë në kontrolle të rregullta, sepse zbulimi me kohë shpesh bën dallimin mes ndërhyrjes me kohë dhe diagnozës së vonuar.

Civica Mobilitas vazhdon të ndjekë punën e organizatave edhe në muajt e ardhshëm. Na ndiqni edhe në numrin e ardhshëm të “Pulsi qytetar” për një pasqyrë të shpejtë dhe informative rreth ngjarjeve të aktorëve aktivë qytetarë.