Mbi 250 gra rurale dorëzuan 27 kërkesa në komuna dhe siguruan mjete të dakorduara, role në vendimmarrjen lokale dhe iniciativa të realizuara

“Kur shkonim në komunë, shkonim si në fushëbetejë, por me dokumentacion, ndërsa komuna mbeti e befasuar nga aftësitë tona për avokim”, thotë Emilija Jakimovska nga lagjja Karposh në Kumanovë.

Civika mobilitas ia kushton këtë lajm grave nga zonat rurale, pikërisht në muajin tetor, kur më 15 shënojmë Ditën ndërkombëtare të grave rurale. E zgjodhëm historinë e tyre sepse në të ka rezultate konkrete, të matshme, të dukshme dhe frymëzuese, ka ndryshime që shihen në komunitete, e jo vetëm premtime.

Emilija Jakimovska është njëra nga 256 gratë e përfshira në projektin “Gratë aktive”, të cilin e zbatoi Shoqata Humanitare “Nëna” nga Kumanova, në partneritet me Qendrën Rajonale për Zhvillim të Qëndrueshëm nga Kratova, Qendrën Rajonale Spektar nga Kriva Pallanka dhe Fondacionin për Zhvillimin e Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme nga Kumanova. Projekti u mbështet nga Qeveria e Zvicrës përmes Civika mobilitas dhe u zbatua për dy vjet, deri në fund të qershorit 2026.

Për ta kuptuar peshën e fjalëve të Emilijas, duhet ditur se nga çfarë kushtesh nisën gratë: zona rurale që po zbrazen, të rinj të shpërngulur, madje edhe mungesë e transportit publik drejt qendrave urbane. Gratë rrallë komunikonin me institucionet dhe pothuajse fare nuk merrnin pjesë në krijimin e politikave lokale.

Prandaj, pyetja e parë ishte se si të arrihej deri te ato. Në tetë komunitete, Karposh dhe Pukovsko në Kumanovë, Ketenovo, Shlegovo dhe Turalevo në Kratovë, si dhe Konopnica, Duraçka Reka dhe Mozhdivnjak në Kriva Pallankë, përmes thirrjes publike u zgjodhën nga dy animatore lokale, gjithsej 16, të cilat kontaktet e para i realizuan në lagjet e tyre. Në këto biseda, gratë së bashku treguan për problemet, i renditën sipas rëndësisë dhe më pas mësuan se si funksionon komuna, si lexohet buxheti dhe si komunikohet me njerëzit që marrin vendime.

Prej kësaj dolën 69 propozime, të cilat u grupuan në 27 kërkesa formale dhe iu dorëzuan komunave dhe ndërmarrjeve publike. Plani u tejkalua me 11 kërkesa. Gjithsej 256 gra u përfshinë në aktivitetet dhe kaluan nëpër procesin e trajnimeve, punëtorive, takimeve dhe aktiviteteve publike.

Në shembullin e Karposhit (Kumanovë) shihet më qartë se si u zbatuan në praktikë njohuritë dhe aftësitë e reja të grave. Më 23 dhjetor 2025, dy përfaqësuese të grupit joformal të grave nga Karposhi dhe të shoqatës “Nëna” u ulën përballë ushtruesit të detyrës së drejtorit të NP “Pastërti dhe gjelbërim” në Kumanovë, me kërkesa për grumbullimin e mbeturinave, vendosjen e kontejnerëve, pastrimin e deponive të egra dhe krasitjen e pemëve. Ushtruesi i detyrës së drejtorit u tha se ndërmarrja nuk ka kapacitet për gjithçka, por ofroi që mbeturinat të grumbullohen më së shumti një herë në javë dhe që lokacioni te kazerma të pastrohet në pranverë. Gratë nuk u kënaqën me përgjigjen. Kërkuan takim shtesë, u përgatitën më mirë dhe në takimin e dytë, më 21 maj 2026, siguruan mbështetje logjistike për një aksion ekologjik dhe për edukim në shkollën fillore, në të cilin u përfshinë rreth 300 nxënës.

Kur komuna e pa këtë këmbëngulje, reagoi. Sektori për mbrojtje sociale i njohu aktivistet nga Karposhi si bashkëbiseduese relevante, kështu që dy prej tyre u bënë anëtare të Këshillit Social të sapoformuar pranë Komunës së Kumanovës. Në një takim me përfaqësues të komunës, gratë ranë dakord edhe për përgatitjen e dokumentacionit projektues për rikonstruksionin e shkollës në lagjen Igo Triçkoviq.

Rezultate ka edhe në komunitetet fqinje. Komuna e Kumanovës përgatiti elaborate për nga një kënd lojërash për fëmijë në Karposh dhe Pukovsko, ndërsa katër propozime të grave u përfshinë në planin zhvillimor dhe në buxhetin për vitin 2026. Njëri tashmë është realizuar: është rikonstruktuar rruga 425 në Pukovsko.

Përgjigjja më e madhe erdhi nga Kriva Pallanka. Gjashtë propozime të grave u përfshinë në buxhetin komunal për vitin 2026, ndërsa iniciativat e tyre u përfshinë edhe në Programin për mundësi të barabarta, me mbështetje financiare. Në takim me kryetarin e komunës në mars 2026, përfaqësuese nga Duraçka Reka, Mozhdivnjak dhe Konopnica ranë dakord që komuna të sigurojë nga 1.000 euro për secilin prej tre komuniteteve. Gratë për herë të parë morën pjesë edhe në forumin buxhetor komunal. Në Konopnicë janë vendosur kontejnerë, ndërsa në Mozhdivnjak ka filluar renovimi i shkollës fillore.

Në Kratovë përgjigjja institucionale ishte më e ngadalshme, por edhe atje pati ndryshim. Nevojat e grave iu dorëzuan komunës edhe me shkrim, ndërsa në Shlegovo u formua një bashkësi e re lokale, në udhëheqjen e së cilës është përfshirë edhe njëra nga gratë.

Mbështetja për gratë nuk erdhi vetëm nga komunat. Iniciativat në Karposh, Mozhdivnjak, Duraçka Reka dhe Konopnicë u bashkëfinancuan nga vetëqeverisja lokale dhe nga përfaqësues të komunitetit të biznesit, gjë që mundësoi realizimin e tyre deri në fund. Prandaj, aktivitetet publike në qershor 2026 ishin edhe një kremtim i asaj që ishte arritur. Në Ketenovo dhe Turalevo u vendos pajisje urbane me hapësira për grumbullim, në Shlegovo u rregullua oborri i shkollës me pajisje për fëmijë dhe pajisje sportive, ndërsa në Duraçka Reka u ndërtua një strehë. Në Mozhdivnjak u rregullua një kënd për fëmijë, në Konopnicë filloi rrethimi i fushës sportive, ndërsa nxënësve në Pukovsko iu siguruan pajisje sportive.

Projekti nuk u ndal vetëm te kërkesat drejtuar komunave. Në 16 punëtori për punësim dhe vetëpunësim morën pjesë 80 gra. Ato mësuan si të shkruajnë CV dhe letër motivimi, si të zhvillojnë një intervistë dhe cilat programe qeveritare dhe evropiane janë në dispozicion të tyre, ndërsa facilitatori u ofroi mbështetje mentoruese edhe pas trajnimeve. Njëra nga pjesëmarrëset aplikoi për biznes për përpunimin e mollëve dhe fitoi grant prej 5.000 eurosh.

Gratë nuk mbetën të kufizuara në fshatrat e tyre. Në tri takime rajonale në Kriva Pallankë, Kratovë dhe Kumanovë, gratë nga tetë komunitetet u takuan me përfaqësues të vetëqeverisjes lokale dhe të organizatave qytetare. Morën pjesë 278 persona, prej të cilëve 252 gra. Organizatat partnere i vlerësojnë kontaktet e reja dhe mbështetjen e ndërsjellë mes grave si rezultat afatgjatë. Në Qendrën Rajonale Spektar, numri i vullnetarëve u rrit nga 30 në 52, kryesisht falë grave rurale dhe banorëve të fshatrave të përfshira.

Monitorimi i komunave tregoi se përgjigjja e institucioneve nuk është e njëjtë kudo. Përparimi më i madh është arritur aty ku kërkesat janë shoqëruar me takim të drejtpërdrejtë të grave me personat përgjegjës, e jo vetëm me një shkresë të dërguar.

Prandaj, bërthamat e grave në tetë komunitetet mbeten të organizuara edhe pas përfundimit të projektit. Në një punëtori dyditore në Vinicë, në qershor 2026, koordinatoret e bërthamave hartuan Planin e qëndrueshmërisë. Partnerët e zgjeruan edhe rrjetin institucional. SHH “Nëna” nënshkroi memorandum me Komunën e Kumanovës për fuqizimin ekonomik të grave, ndërsa “Spektar” memorandum me Komunën e Kriva Pallankës për prioritetet qytetare, të vlefshme deri në vitin 2029. Organizatat përgatitën edhe aplikime të reja për donatorë, prej të cilave disa janë miratuar, me qëllim që puna me gratë në Karposh dhe Pukovsko të vazhdojë.

“Ka interes në terren. Tani, pas dy vjetësh punë, gratë që më parë nuk ishin përfshirë në punën tonë po shfaqin interes për t’u përfshirë në aktivitetet tona”, thotë një përfaqësuese nga Konopnica, Kriva Pallankë.

“Gratë aktive” tregon se si gratë nga fshatrat, kur janë të informuara dhe të organizuara, mund t’i nxisin proceset që i prekin dhe t’i bëjnë institucionet t’i dëgjojnë. Prandaj, me rastin e Ditës së grave rurale, Civika mobilitas u shpreh mirënjohje grave nga tetë komunitetet dhe vazhdon t’i njohë e t’i mbështesë iniciativa të tilla.