Kodi i ri etik për gazetarët: një proces që e rikthen besimin në mediat

Në një kohë kur informacioni përhapet me një shpejtësi të pabesueshme dhe vija ndarëse midis lajmeve të verifikuara dhe dezinformimit po bëhet gjithnjë e më e paqartë, tema e gazetarisë etike po del përsëri si thelbësore për shoqërinë. Gazetaria, si zëri i publikut, mbart një përgjegjësi që është më e madhe sot se kurrë, veçanërisht në kushtet kur hapësira mediatike është e përmbytur me burime të ndryshme që nuk udhëhiqen gjithmonë nga standardet profesionale.

Kodi i parë për gazetarinë etike u miratua në vitin 2001 dhe nuk është ndryshuar që atëherë, gjë që e thekson nevojën për përshtatjen e tij me kushtet e reja të raportimit.

Në këtë kontekst, Shoqata e Gazetarëve të Maqedonisë (SHGM), në partneritet me Institutin Maqedonas të Medias (IMM), e zbaton projektin “Forcimi i standardeve etike për besim më të madh në media“, i mbështetur nga Civika mobilitas. Projekti synon të inkurajojë standarde më të larta të profesionalizmit dhe përgjegjësisë, përmes një procesi që nuk është vetëm një përditësim formal, por një rishqyrtim themelor dhe përshtatje e etikës gazetareske me kushtet bashkëkohore.

Është veçanërisht e rëndësishme që procesi i krijimit të Kodit të ri etik të zhvillohet në mënyrë gjithëpërfshirëse, me pjesëmarrjen aktive të komunitetit gazetaresk. Grupi i punës, i përbërë nga përfaqësues të SHGM-së, Institutit Maqedonas të Medias dhe Këshillit të Etikës së Medias, ka përfshirë më shumë se 200 gazetarë që nga viti 2024, të cilët kontribuojnë në krijimin e versionit të draftit përmes sugjerimeve dhe komenteve. Konsultimet janë ende në vazhdim dhe grupi i punës ka mbajtur takime gjatë gjithë kësaj periudhe, duke zbatuar sugjerime dhe ndryshime, me përvoja nga praktikat etike rajonale dhe evropiane.

“Procesi i ndryshimit të Kodit bazohet në një analizë të praktikave dhe sfidave ekzistuese në hapësirën mediatike. Përfshirja e komunitetit gazetaresk siguron legjitimitetin dhe zbatueshmërinë praktike të ndryshimeve. Ndryshimet janë të rëndësishme sepse Kodi është në përputhje me kushtet moderne të medias dhe mjedisin digjital. Ato forcojnë vetërregullimin dhe vendosin standarde më të qarta etike për raportimin. Kjo kontribuon në besim më të madh publik dhe gazetari më të përgjegjshme”, thotë Ognen Janeski, koordinator i grupit të punës për ndryshimin e Kodit të gazetarëve.

Përvojat në terren, përmes punëtorive me mediat lokale, theksojnë më tej nevojën për një proces të tillë. Takimet në qendrat rajonale, përfshirë Manastirin dhe Kumanovën, tregojnë se gazetarët përballen me sfida reale që ndikojnë drejtpërdrejt në cilësinë e raportimit.

Paqëndrueshmëria financiare dhe burimet e kufizuara, si dhe ndikimi në rritje i burimeve digjitale të paverifikuara dhe rrjeteve sociale, e bëjnë punën e tyre më të vështirë dhe kërcënojnë besimin e publikut. Në të njëjtën kohë, gazetarët theksojnë se është e rëndësishme të ruhen vlerat kryesore të Kodit ekzistues, veçanërisht ato që lidhen me kulturën e fjalës, etikën dhe ruajtjen e reputacionit dhe dinjitetit të profesionit të gazetarisë.

Në këto diskutime, gazetarët theksojnë se ekziston një nevojë e fortë për udhëzime të qarta, praktike dhe të zbatueshme që do t’i ndihmojnë ata në punën e tyre të përditshme, por edhe se vlerat themelore – kultura e fjalës dhe etika – duhet të ruhen, si dhe t’u përgjigjen sfidave të reja, përfshirë përdorimin e inteligjencës artificiale, e cila sjell dilema shtesë etike.

Kjo është arsyeja pse ndryshimet në Kod po ndodhin në dy faza – duke ndryshuar nenet ekzistuese dhe duke e plotësuar kodin me nene të reja në përputhje me trendet e reja të raportimit. Në praktikë, kjo do të thotë se janë bërë ndryshime në Preambulë, si dhe në nenet 1, 4, 6, 8, 10, 12, 14 dhe 17, ndërsa janë futur dy nene të reja mbi përdorimin e mjeteve të inteligjencës artificiale dhe mbledhjen e fshehtë të të dhënave. Procesi është ende në vazhdim dhe mbetet i hapur për sugjerime shtesë nga gazetarët.

Si mbështetje për procesin janë zhvilluar dy dokumente analitike që ofrojnë një bazë për avancimin e standardeve etike. I pari, “Rishikim gjithëpërfshirës i praktikave aktuale për etikën në gazetari”, analizon sfidat ekzistuese, veçanërisht në lidhje me dezinformimin, gjuhën e urrejtjes dhe përdorimin e inteligjencës artificiale, ndërsa i dyti, “Nga përvojat globale te standardet vendore: Sfidat dhe zgjidhjet etike në gazetari”, ofron një analizë krahasuese të praktikave evropiane dhe zgjidhjeve të mundshme të zbatueshme në kontekstin vendas.

Për gazetarët, Kodi i ri nuk është vetëm një dokument, por një mjet praktik, ose “dora e djathtë” në punën e tyre të përditshme. Pritet që ai të ofrojë rregulla të qarta dhe specifike që mund të zbatohen në situata të ndryshme. Një Kod i tillë do të ndihmojë në marrjen e vendimeve që janë në përputhje me standardet profesionale dhe etike, në mbrojtjen e grupeve të cenueshme, në ruajtjen e pavarësisë dhe besueshmërisë së punës së tyre, por edhe në përballimin e sfidave moderne, siç janë inteligjenca artificiale ose përhapja e shpejtë e informacionit të paverifikuar.

“Pritet të rrisë besimin e publikut në media përmes raportimit më cilësor, të balancuar dhe të verifikuar, si dhe forcimit të kapaciteteve të gazetarëve për t’u përballur me sfidat e reja, përfshirë transformimin digjital. Kjo është arsyeja pse mbështetja nga Civika mobilitas është me të vërtetë e rëndësishme në mënyrë që të mund t’i realizojmë të gjitha qëllimet dhe aktivitetet e përcaktuara dhe të kemi produktin përfundimtar, konkretisht Kodin e gazetarëve, i cili është një mjet kyç në punën e gazetarëve”, thotë Biljana Nasteska Kalanoska nga SHGM.

Përveç procesit të rishikimit të Kodit, i cili pritet të promovohet në gjysmën e dytë të vitit 2026, projekti përfshin edhe një sërë aktivitetesh më të gjera, siç janë trajnimi për gazetarë dhe redaktorë nga mediat lokale dhe RTVM, një fushatë kombëtare mediatike me përmbajtje video për të rritur ndërgjegjësimin publik rreth rëndësisë së gazetarisë etike, si dhe përgatitjen e studimeve analitike që ofrojnë rekomandime specifike për përmirësimin e standardeve etike në shërbimin publik.

Kështu, ky proces nuk përfundon me miratimin e një dokumenti të ri, por paraqet një hap drejt një ndryshimi më të gjerë në komunitetin mediatik. Në një kohë kur besimi në media është seriozisht i sfiduar, nisma të tilla tregojnë se gazetaria ka kapacitetin për t’u përshtatur, për të mësuar dhe për t’u zhvilluar, të gjitha në shërbim të interesit publik.