A do ta dijë më në fund Maqedonia se ku janë bursistët e saj?

Maqedonia humbet potencialin e të rinjve çdo vit, sa madhësia e një qyteti të tërë të vogël. Vetëm në Slloveni, në vitet e fundit, mesatarisht janë larguar rreth 1,000 studentë maqedonas. Ndërsa mendjet më të mira nga shkollat tona të mesme pushtojnë amfiteatrot në Vjenë, Berlin, Lubjanë ose Amsterdam, vendi është përballur me një boshllëk institucional prej vitesh: nuk kishte përgjigje të saktë për pyetjen se sa bursistë kemi saktësisht jashtë vendit, ku janë ata dhe çfarë bëjnë pasi diplomohen?

Kjo “vrimë e zezë” administrative për dekada të tëra nënkuptonte një lidhje të humbur me disa nga kapitalet më të vlefshme që kemi – kapitalin njerëzor. Shteti investoi miliona euro në bursa (duke mbuluar deri në 40,000 dollarë vetëm për shkollim), por pa një sistem ndjekjeje, këto para shpesh shndërroheshin në një biletë vajtje për në emigracion. Studentët ndiheshin të padukshëm ndaj sistemit të tyre dhe ekonomia vendase mbetej e etur për ekspertizën që kishte paguar për vete.

“Pamje e dendur” kundër heshtjes institucionale

Pikërisht kjo “pikë dhimbjeje” ishte motivi për fillimin e projektit “Avokim për zhvillim gjithëpërfshirës“ , i cili, me mbështetjen e Qeverisë së Zvicrës përmes programit Civika mobilitas, ka filluar ta ndryshojë rrënjësisht realitetin. Projekti zbatohet nga tre organizata partnere: Forumi për Politika të Arsyeshme (FRP), Instituti për Shkenca Sociale dhe Humane – Shkup (IOHN) dhe Instituti Ballkanik për Bashkëpunim Rajonal (BIRS).

Analiza e tyre, e titulluar “Një pamje e dendur: Mbi nevojën për rrjetëzimin e arsimit, shkencës dhe ekonomisë së bazuar në njohuri“, në mënyrë të hollësishme e përshkroi mungesën e një kornize ligjore dhe institucionale për monitorimin sistematik të kuadrove jashtë vendit. Organizatat, në dokument, bënë thirrje për ndryshime urgjente në Ligjin për arsimin e lartë për të krijuar një sistem informacioni që do të mbulonte profilin e plotë akademik të studentëve tanë jashtë vendit.

Rruga drejt ndryshimit u zhvillua nëpërmjet një sërë takimesh të ndara me institucionet kryesore, të cilat kulmuan me ngjarjen “Pamje e dendur: rrjetëzimi 2.0”. Institucionet, sektori i shoqërisë civile dhe palët e interesuara ekonomike u ulën në të njëjtën tryezë, duke krijuar një qasje të koordinuar ndaj reformave. Paralelisht, debati iu prezantua edhe publikut nëpërmjet një sërë podkastesh. ”Çfarë e bën botën të rrotullohet?”, e realizuar në bashkëpunim me Shoqatën “ZMAI”. Me këtë, tema të tilla si “Grupi 3 – Konkurrueshmëria dhe zhvillimi gjithëpërfshirës” u bënë të disponueshme për publikun e gjerë. Podkasti shërbeu si një hapësirë për avokim publik ku u debatua se si arsimi dhe inovacioni duhet të jenë në shërbim të ekonomisë, duke përgatitur terrenin për ndryshimin institucional që pasoi.

Regjistri: Një urë digjitale midis shkencës dhe ekonomisë

Ishin këto aktivitete, nga takimet në terren deri te valët digjitale, që krijuan një masë kritike informacioni dhe presioni që çuan në një rezultat konkret. Sot, më 24 janar, një datë që bota e shënon si Dita Ndërkombëtare e Arsimit, Maqedonia mund të krenohet me një hap drejt suksesit.

Ministria e Arsimit dhe Shkencës (MASH) dhe Ministrja Vesna Janevska e njohën vlerën e iniciativës që rezultoi nga projekti. Duke pranuar propozimin për të krijuar një Regjistër qendror digjital të bursistëve, shteti më në fund ka filluar të ndërtojë infrastrukturën digjitale që i ka munguar për dekada të tëra.

“Qëllimi është të shfrytëzojmë potencialin e tyre dhe t’i lidhim ata me kompanitë dhe universitetet në vend. Me këtë regjistër, do të dimë nëse studentët janë kthyer, nëse kanë diplomuar dhe ku janë të punësuar“, tha Janevska.

Sipas Janevskës, studentët do të vendosin vetë nëse profilet e tyre do të jenë publike, gjë që do t’u lejojë atyre të njihen nga institucionet e interesuara, duke përfshirë universitetet, odat ekonomike dhe qendrat hulumtuese. Regjistri nuk është vetëm një bazë të dhënash, është një mjet rrjetëzimi. Ai përmban informacione rreth llojit të studimeve, statusit të punës dhe detajeve të kontaktit.

Por përveç digjitalizimit, shteti po prezanton edhe rregulla më të qarta. Detyrimi për bursistët pas diplomimit është të punojnë në vend për dyfishin e kohëzgjatjes së studimeve të tyre. Megjithatë, rregullat janë të drejta: nëse nuk u ofrohet një punë e përshtatshme brenda gjashtë muajve nga kthimi i tyre, detyrimi i tyre pushon. Për ata që qëndrojnë përkohësisht jashtë vendit për zhvillim profesional, lejohet një qëndrim deri në tre vjet.

“Nëse vendosin të mos kthehen në vend, do të duhet të kthejnë fondet që Ministria u ka paguar. Në të kaluarën, kërkohej një kthim dhjetëfishi i shumës, gjë që ishte e pazbatueshme“, shpjegoi Janevska, duke shtuar se rreth 50% e bursistëve të mëparshëm tashmë janë kthyer dhe janë punësuar në sektorin privat.

Subvencionet dhe rritja ekonomike

Vizioni i FRP-së dhe partnerëve të saj shkon një hap më tej. Analiza “Pamje e dendur” propozon futjen e subvencioneve për kompanitë që do të punësojnë të kthyerit nga jashtë me kualifikime të mangëta. Kjo nënkupton përfshirjen e ministrive të ekonomisë dhe punës, si dhe të financave në krijimin e masave që do të motivojnë ekspertët e rinj, qofshin nga diaspora apo personel i huaj, që të zgjedhin Maqedoninë si shtëpinë e tyre profesionale.

Sot, në Ditën Ndërkombëtare të Arsimit, ia kushtojmë këtë histori suksesi të avokimit qytetar që tregon se ndryshimi është i mundur kur ka analizë të shëndoshë dhe dialog konstruktiv.

Në vend të “kritikës armiqësore”, këto organizata ofruan analiza ekspertësh dhe një model të gatshëm për digjitalizim që është në përputhje me vlerat evropiane dhe parimin e “tranzicionit të dyfishtë” të BE-së – digjital dhe të gjelbër.