Historitë e grave që mësuan se diskriminimi nuk është “normal”

Diskriminimi ndaj grave rrallë njihet menjëherë. Ai fshihet pas “kështu funksionon sistemi”, pas heshtjes, turpit dhe frikës nga pasojat. Për shumë gra, hapi i parë nuk është një ankesë institucionale, por një luftë e brendshme, d.m.th., nëse ajo që po përjetojnë është një padrejtësi apo thjesht diçka që duhet pranuar. Rastet me të cilat punojnë organizatat e shoqërisë civile tregojnë se diskriminimi si fenomen mund të manifestohet në mënyra të ndryshme dhe në mjedise të ndryshme – në vendin e punës, në institucione, në rrugë, etj. Ato tregojnë edhe diçka tjetër, se ndryshimi fillon kur gratë marrin informacion, mbështetje dhe inkurajim për të folur hapur.

“Shëtitja e qenit të saj para një ndërtese, një nga rutinat e përditshme të një vajze transgjinore, ngjalli interesin e një burri të panjohur i cili e filmoi atë me një telefon celular pa pëlqimin e saj. Kur ajo kërkoi që regjistrimet të fshiheshin, burri mohoi se e kishte filmuar dhe refuzoi t’i tregonte telefonin e tij. Pas kësaj, e mërzitur dhe e poshtëruar, ajo e raportoi rastin në polici, një hap që nuk do të kishte guxuar ta ndërmerrte më parë. Kjo nuk ishte hera e parë që ajo ishte ndjerë e poshtëruar. Më parë asaj i ishte refuzuar hyrja në një lokal ushqimi, dhe një shofer taksie që ajo kishte telefonuar ishte larguar sapo e kishte parë. Për vite me radhë, ajo i kishte përjetuar situata të tilla si diçka që “duhej të ishte kështu”, na tregon Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut – KHDNJ për një nga shumë përvojat e vajzave që janë përballur me diskriminim.

Kjo grua trans nuk e dinte për një kohë të gjatë se ajo që po përjetonte në të vërtetë kishte një emër – diskriminim. Aq më pak e dinte se ekzistonin mekanizma mbrojtës dhe se kishte të drejtë të kërkonte ndihmë. Nëpërmjet bisedave të përsëritura me një asistent jurist nga Koalicioni “Margjinat”, ajo gradualisht filloi të njihte format e ndryshme të diskriminimit bazuar në identitetin gjinor. Mbështetja nuk ishte vetëm informuese, por edhe inkurajuese. Asistenti jurist e ndihmoi të kuptonte se nuk ishte vetëm dhe se përvojat e saj nuk mund të përshkruheshin thjesht si “hipersensibilitet”, por si një shkelje e vërtetë e të drejtave të saj.

Edhe pse jo të gjitha situatat morën një zgjidhje zyrtare, për të ndryshimi më i madh ishte ndjenja e të qenit e mbrojtur dhe e informuar. Sipas KHDNJ-së, sot ajo e di se ku të drejtohet, si të paraqesë një ankesë dhe nuk ka më frikë të raportojë diskriminimin.

Një ndjenjë të ngjashme pafuqie përjetoi edhe D.P. (22), një grua e re që u zhvendos në Shkup pasi prindërit e saj zbuluan orientimin e saj seksual. Për të, qyteti i ri nënkuptonte një përpjekje për një fillim të ri, duke filluar nga puna, një jetë të pavarur dhe një përpjekje për të ndërtuar një ndjenjë sigurie. Por një mbrëmje, kur kërkoi ndihmë mjekësore urgjente për shkak të dhimbjeve të forta të stomakut, u përball me diçka që nuk e priste.

Në Qendrën e urgjencës, në vend të një qëndrimi profesional, ajo mori shikime të çuditshme dhe komente ofenduese. Ajo supozoi se reagimi lidhej me pamjen e saj, flokët e shkurtër dhe trupin muskulor, prandaj shpesh perceptohet gabimisht si mashkull.

Infermierja i bëri pyetje që nuk kishin të bënin fare me gjendjen e saj shëndetësore dhe e krahasoi me paciente të tjera. “Dhimbje stomaku? Hmm… a lidhet kjo me diçka që ke bërë? Apo ndoshta është hormonale, me ty… kështu?”

E hutuar dhe e mërzitur, D.P. u përpoq të shpjegonte se dhimbja po përkeqësohej, por u ndërpre nga komenti: “Ndoshta nuk është asgjë. Ju vajza që nuk jeni vërtet… vajza, shpesh e ekzagjeroni”, thonë nga KHDNJ.

Pavarësisht simptomave të saj serioze, infermierja i dha përparësi një pacienteje tjetër. Më vonë, mjeku konfirmoi se rasti i saj ishte në fakt më urgjent, ndërsa infermierja nuk tregoi interes apo vetëdije për gabimin e bërë.

Edhe pse kjo ngjarje la një përshtypje të fortë, ajo vendosi të mos paraqiste një ankesë zyrtare, duke besuar se procesi do të ishte i gjatë dhe i lodhshëm. Megjithatë, biseda me një asistent ligjor e ndihmoi të kuptonte të drejtat e saj dhe mundësitë për mbrojtje nga diskriminimi në sistemin e kujdesit shëndetësor dhe ndjesia se dikush e kishte dëgjuar dhe ia kishte shpjeguar të drejtat e saj i solli siguri. “Është e rëndësishme për mua që tani e di se kjo është e gabuar dhe se kam të drejta”, tha ajo.

Për një grua tjetër transgjinore, diskriminimi lindi kur ajo po përpiqej të gjente një punë. E inkurajuar nga një njoftim që deklaronte se nuk kërkohej përvojë paraprake, ajo aplikoi për punë në një sallon masazhi. Pas një bisede fillestare, asaj iu tha të paraqitej për intervistë. Por, pasi dorëzoi informacionin e saj personal, në vend të një konfirmimi, ajo mori një mesazh: “Më vjen keq, ju jeni burrë”. Të cilit ajo iu përgjigj se ishte një vajzë transgjinore dhe e pyeti nëse ky ishte problem. Pas kësaj, e njëjta punonjëse e telefonoi përsëri dhe i bëri pyetje në lidhje me identitetin e saj gjinor, të tilla si: “Çfarë është kjo?” dhe “Si do të thuash një vajzë transgjinore?”

Disa orë më vonë, ajo mori një mesazh: “Përshëndetje, më falni, fola me shefin. Ai po kërkon vetëm një vajzë. Nëse keni ndonjë rekomandim, ju lutem më njoftoni.” Ky rast u dokumentua me mbështetjen e një asistenti ligjor dhe është një shembull i qartë i diskriminimit bazuar në identitetin gjinor në procesin e punësimit, një fushë që është thelbësore për sigurinë ekonomike dhe qasja është shpesh e pabarabartë për personat transgjinorë. Edhe pse ky rast nuk vazhdoi me procedura formale diskriminimi, procesi i bisedës dhe informacionit e ndihmoi atë të kapërcente ndjenjën e poshtërimit dhe refuzimit dhe të fitonte besim më të madh në mbrojtjen e të drejtave të saj.

Diskriminimi ka edhe baza të tjera. Një grua rome, një nënë beqare që u zhvendos në Shkup për t’i siguruar fëmijës së saj një arsim dhe jetë më të mirë, u përball me poshtërim kur u përpoq të përdorte një shërbim parukerie. Në vend të një përshëndetjeje, ajo mori fyerje, britma dhe tallje para njerëzve të tjerë.

“Kur ajo hapi derën, salloni ishte i zënë nga parukierja, pronarja e sallonit dhe dy gra të tjera që po përdornin shërbimet në atë moment. Menjëherë sapo hyri, klientja vuri re shikime të çuditshme dhe të pakëndshme nga dy klientet. Në vend që ta përshëndeste ose ta pyeste për shërbimin, pronarja e sallonit e shikoi me inat dhe bërtiti: ‘Dil që këtej! Po kërkon shumë’“, na thonë nga KHDNJ.

E shqetësuar dhe e frikësuar, ajo nuk guxoi të hynte përsëri në një sallon tjetër për një kohë të gjatë. Edhe pse pati mundësinë ta raportonte rastin, vendosi të mos e bënte këtë për shkak të përvojave të mëparshme negative me institucionet. Por kontakti me asistenten ligjore nuk mbaroi me bisedën e parë. Përmes disa takimeve, ajo mori informacion, mbështetje dhe hapësirë për të ndarë frikën e saj. Ajo tregoi interes për mënyrat e mbrojtjes nga diskriminimi, bëri pyetje në lidhje me procedurat e raportimit dhe ndau përvoja të tjera nga jeta e përditshme. Edhe pse mosbesimi ndaj institucioneve mbetet, për të ky proces nënkuptonte një hap të rëndësishëm – një ndjenjë se dikush po e dëgjonte, po i besonte dhe po e trajtonte me dinjitet.

Këto histori janë pjesë e punës së projektit “Barazia tani – Fuqizimi i komuniteteve të margjinalizuara për përfshirje sociale dhe mosdiskriminim”, i cili zbatohet nga Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut – KHDNJ, në partneritet me HOPS – Opsione për Jetë të Shëndetshme Shkup dhe Koalicionin “Margjinat”, me mbështetje nga Qeveria e Zvicrës përmes Civica mobilitas. Përmes ndihmës ligjore dhe ndihmëse ligjore falas, trajnimit dhe punës së drejtpërdrejtë me gratë nga komunitetet e margjinalizuara, projekti kontribuon në forcimin e ndërgjegjësimit, vetëbesimit dhe besimit të tyre në mekanizmat për mbrojtje nga diskriminimi.

Jo çdo histori mbaron me një ankesë. Por secila fillon me kuptimin se diskriminimi nuk është diçka që duhet pranuar si “normale”. Rruga drejt drejtësisë është shpesh e gjatë dhe e vështirë, por informacioni dhe mbështetja janë hapi i parë drejt ndryshimit. Ndonjëherë, fitorja e parë dhe më e rëndësishme është kur gratë thonë:
“Tani e di që kam të drejta – dhe se nuk kam pse të hesht“.